Thursday, April 16, 2026

1809 Colonial Era India, Poona (Pune).



'Poonah.'
Poona, Bombay Presidency (now Pune, in Maharashtra) was the capital of the Marathas and the seat of the Peshwa, the head of the Maratha confederacy. In the centre of this scene, on the confluence of the Mula and Mutha rivers, is the home of the British Resident at Pune.
This bungalow had been erected to celebrate a festival at which the Peshwa assisted when he was restored to Poona by British arms.
Aquatint is taken from plate 13 of Henry Salt's 'Twenty Four Views in St. Helena, the Cape, India, Ceylon, the Red Sea, Abyssinia and Egypt'.
Description - The British Library.
Restored Image. Updated.




मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब आलमगीर का खंजर


 

Tuesday, April 14, 2026

द इंक्वायरी ऑफ जनरल डायर



13 अप्रैल 1919 की दोपहर, सिख, गुरखा और सिंधी फौजियों ने फायर खोल दिया। सामने आम लोग थे। कुलन 1650 गोलियां दागी गयी। 379 लोग मरे, हजार से ऊपर घायल हुए।
बाग की जमीन खून से लाल हो गयी।
आदेश कर्नल रेनिगनल्ड एड्वर्ड हैरी डायर का था।
●●
इंक्वायरी हुई, जांच कमीशन बैठा।
इतिहास कहता है कि मामला सत्यपाल और सैफुदीन किचलू की गिरफ्तारी से भड़का। दोनों उसी गांधी के फालोवर्स थे जो देश भर में बगावत फैला रहा था।
ऐसे हर शख्स को गिरफ्तार किया जाना था। देश भर में नियंत्रण स्थापित हो गया था, मगर बंगाल और पंजाब की हिम्मत न टूटती थी।
तो मार्शल ला लगाया गया।
●●
डायर मार्शल लॉ प्रशासक थे।
दमन का चक्र चला। 144 लगाई, कर्फ्यु लगाया। पुलिस की लाठी बराबर नजदीक कोई आये, तो कोड़े मारने के आदेश थे। थोड़ा मामला शांत हुआ।
लेकिन जल्द ही दो अंग्रेजो की लाश मिली।
इस क्रिया की प्रतिक्रिया डायर को करनी ही थी।
●●
और खबर मिली -मोहम्मद बशीर मीटिंग बुला रहा है कन्हैया लाल उसका साथ दे रहा है। वे शहर में हड़ताल करेंगे, रैली निकलेंगे। ब्लडी कांग्रेस पीपल..
इनको शबक शिखाना मांगटा..
तो जब जांच के दौरान, हंटर कमीशन ने पूछा- लोगों को बाग में आने से रोकने के लिए, वहां फौजी पहरा क्यों नहीं लगा दिया ??
डायर सीना ठोक कर बोला -मैंने इन सबको मारने की ठान ली थी। तो उन्हें आने दिया। आखिर बाग में जमा सारे लोग, निषेधाज्ञा का उल्लंघन कर रहे थे।
●●
कहने का मतलब था कि जनता ने सरकार से प्रदर्शन की अनुमति नही ली थी। मैदान बुक नही कराया था। राजा के खिलाफ, सरकार विरोधी नारे लगा रहे थे।
वे सरकार के खिलाफ "पॉलीटिक्स" कर रहे थे। काला कानून, रौलेट एक्ट वापस लेने की मांग कर रहे थे। ये एक्ट तो देश मे अमन और व्यवस्था बचाने के लिए बनाया गया था। इसकी मुखालफत, गद्दारी थी, बगावत थी।
बगावत बर्दाश्त नही होगी।
गद्दारी बर्दाश्त नही होगी।
●●
मीटिंग सुबह 11 बजे से थी। साढ़े बारह बजे, पर ऊपर से सर्वे करने को हवाई जहाज गुजरा। पायलट ने डायर को बताया- कोई छह हजार लोग हैं।
अब डायर ने फ़ौज इकट्ठी की।
जब गाड़ियों में मशीनगनें लद रही थी- बाग में सरकार के खिलाफ प्रस्ताव पढ़ा जा रहा था। हिंदी में, उर्दू में, पंजाबी में, अंग्रेजी में। भीड़ बढ़ती जा रही थी।
कि एकमात्र रास्ते पर डायर की फौज आ खड़ी हुई।
जलियावाला बाग, अब मौत का दड़बा बन चुका था।
"फायर" - डायर चीखा!!
●●
190 साल के इतिहास में, ब्रिटिश सरकार के हाथ यह एक नरसंहार हुआ। इतिहास बताता है कि जलियावाला बाग में गोली चलाने वाले हाथ, हिंदुस्तानी थे।
9 वी गोरखा राइफल, 54 वी सिख रेजिमेंट,
और 59 वी सिंध राइफल..
बहरहाल हंटर कमीशन की रिपोर्ट के बाद डायर को नौकरी से बर्खास्त कर दिया गया। ब्रिटेन में "बुचर ऑफ अमृतसर" के नाम से जाना जाता था।
●●
लेकिन नाम तो बदनाम का भी होता है। एक तबका था इंगलैंड में, जिसने डायर का सम्मान किया।
26000 पाउंड का चन्दा करके गिफ्ट दिया गया। बस यूं समझिए कि हत्यारों की, दंगाइयों की जैसी फैन फॉलोविंग आज भारत मे है
तब डायर की फॉलोविंग, इंग्लैंड में थी।
●●
पर वह ज्यादा जिया नही।
आठ साल बाद, तपेदिक, हार्ट स्ट्रोक लकवे से उसकी मौत 23 जुलाई 1927 को हो गई। हालांकि व्हाट्सप वाली वीरगाथाये कहती है, कि उधमसिंह ने डायर को मौत के घाट उतारकर हिंदुस्तान का बदला ले लिया।
यह गलत है, क्योकि वो दूसरा डायर था - माइकल ओ'डायर, जो हत्याकांड के वक्त पंजाब का गवर्नर था।
■■■
एक सौ सात साल हो चुके।
देश फिर इंसान से बड़ा, और उसकी मलिकार बनी सरकार, खुदा हो चुकी है। अफसर नेता बुलडोजर पर सवार होकर घूम रहे है। गुंडे न्याय दे रहे हैं, जज पूजा पाठ में लीन हैं।
और इसी देश के कई कोनों में कोई सत्यपाल, कोई किचलू और बशीर, एक बार फिर साथ- साथ बैठे हैं। वे सम्विधान की फटी हुई प्रस्तावना पढ़ रहे हैं।
डायर का इंतजार हो रहा हैं।



एकाच्या मते





२०१३ नंतरच्या ट्रोल गॅंगचे खरं तर व्यक्तिशः आपल्यावर खूप उपकार आहेत. त्याआधी गांधी, नेहरू, पटेल, बोस, नत्थू, सावरकर यांच्याबद्दल आपल्याला आज जी माहिती आहे ती एवढी अजिबात नव्हती. हे खरे आहे की शालेय पुस्तकात आणि नंतरही एवढेच माहित होते की गांधी-नेहरू-पटेल-बोस हे मोठे स्वातंत्र्ययोद्धे होते. सावरकर हे मोठे क्रांतिकारक होते आणि त्यांनी अंदमानात खूप यातना भोगल्या. नत्थूची वासलात तर मला आठवते त्याप्रमाणे, "एका माथेफिरूने गांधीजींवर गोळ्या झाडल्या" एवढ्या वाक्यात केलेली असायची. शाळेतील वय तर असेच असते की टिंगल-टवाळी करण्यात मजा जास्त येते. त्यात गांधीजी तर त्यांचे टक्कल, कृश देहयष्टी, अर्धनग्न शरीर, यामुळे टिंगलीचे प्राईम टार्गेट असायचे. त्यांच्या फोटोला विग आणि काळा गॉगल वगैरे रंगविलेला मला आठवतो. त्या तुलनेत सशस्त्र क्रांतिकारक हे आयकॉन वाटायचे. गांधीजींची अहिंसा हा थट्टेचा विषय वाटायचा. त्यापेक्षा इंग्रजांना गोळ्या घालणारे क्रांतिकारक हे महान वाटायचे. जिथे सगळे संस्थानिक आपापल्या सैन्यानिशी १८५७ ला ईस्ट इंडिया कंपनीशी लढून हरले, तिथे काही सशस्त्र क्रांतिकारक ईस्ट इंडिया कंपनीच्या तुलनेत शेकडो पट प्रबळ असलेल्या ब्रिटिश साम्राज्याशी कसे जिंकणार होते याचा विचार करण्याचे ते वय नव्हते. खरं सांगायचं तर जे लोक जास्त सखोल वाचन करीत नाहीत, ते आजही काही इंग्रज अधिकाऱ्यांवर सशस्त्र हल्ले आणि करोडोंचे जनआंदोलन यातला फरक न कळण्याच्या त्याच शालेय पातळीवर असतात.




२०१३ नंतर मात्र एक वेगळेच पर्व सुरु झाले आणि गांधी-नेहरू यांना पद्धतशीर टार्गेट करण्याचे प्रयत्न सुरु झाले. त्यासाठी एक प्रचंड मोहीमच राबविण्यात आली आणि ती आजही सुरु आहे. अनेक लोकांवर त्याचा उलटाच परिणाम झाला, आणि मी त्यातीलच एक आहे.




गांधीजींची अहिंसक चळवळ म्हणजे मूर्खपणा होता असे आरोप झाल्यावर त्याचा इतिहास वाचावा लागला आणि तुरळक हिंसक कारवाया करून फासावर जाणाऱ्या क्रांतिकारकांचे वैयक्तिक बलिदान आणि करोडो लोकांचे अहिंसक आंदोलन शिस्तबद्धपणे चालविणाऱ्या गांधीजींच्या कार्यपद्धतीमधील आणि अंतिम परीणामातील फरक लक्षात आला. खरे तर अहिंसक आंदोलनातील लोकांचे बलिदान काही कमी नव्हते, हे बाबू गेनू, शिरीषकुमार, जालियनवाला बागेतील शेकडो बळी आणि अशा शेकडो उदाहरणावरून दिसेलच. पण १९४२ ची एक चळवळ घेतली, तरी त्यात १०,००० पेक्षा जास्त लोक (अगदी जमावावर विमानातून गोळीबार होऊन देखील) बळी गेले होते,. हे बलिदान नव्हते का? असे प्रश्न पडायला लागले.




गांधीजींना आयुष्यात प्रथम "महात्मा" म्हणणारे रवींद्रनाथ टागोर होते, त्यांना सिंगापूर रेडिओवरून "राष्ट्रपिता" प्रथम म्हणणारे नेताजी बोस होते, सरदार पटेल गांधीजींचे एवढे भक्त होते की ते तुरुंगात गांधीजींचे कपडे स्वतः धुवायचे, या गोष्टी आधी कुठे माहित होत्या?




नेहरू हे मुस्लिम होते हा प्रचार वाचल्यावर नेहरू खानदानाची १८५७ आधीपासूनची माहिती वाचणे भाग पडले. मोतीलाल नेहरू यांची अमाप संपत्ती, पंडित नेहरूंचे एखाद्या राजपुत्रासारखे व्यतीत झालेले बालपण, त्यांचे शालेय ते बॅरिस्टर होईपर्यंतचे इंग्लंडमधील शिक्षण, ते सगळे वैभव सोडून देऊन त्या पिता-पुत्रांचे भणंग आयुष्य स्वीकारणे, त्यांचे आई-वडील-बहीण आणि इतर नातेवाईकांसोबत कारावास सोसणे, त्यांची १६ वर्षाची आधुनिक भारताची पायाभरणी, त्यांचे हिंदू कोड बिलासारखे आधुनिक कायदे पारित करून स्त्रियांसाठी केलेले कायमचे काम, त्यांचे कामगारांसाठीचे कल्याणकारी कायदे, हे खऱ्या अर्थाने मागील आठ वर्षात माहित झाले. त्यासाठी ट्रोल आर्मीचे आभारच मानले पाहिजेत.




सावरकरांबद्दल बोलायचे, तर वास्तविक सावरकरांची जेवढी बदनामी मागील आठ वर्षात झाली, तेव्हढी मागील ७५ वर्षात झाली नव्हती. त्यालाही ट्रोल गँगचं जबाबदार आहे. त्यांनी गांधी-नेहरूंना टार्गेट केल्यावर, त्याची प्रतिक्रिया म्हणू,न त्यांच्या विरुद्ध पक्षाने अनेक गोष्टी पुढे आणल्या. त्यात सावरकरांची ७ माफीपत्रे, त्यांना मिळणारी पेन्शन, त्यांनीं जिनांबरोबर संयुक्त मंत्रिमंडळ स्थापन करणे, त्यांचे शिष्य व बंगालचे मुख्यमंत्री शामाप्रसाद मुखर्जींनी १९४२ ची चळवळ दडपून टाकण्यासाठी ब्रिटिश गव्हर्नरला लिहिलेली पत्रे, त्यांनी त्रवणकोरच्या संस्थानिकाला भारतात सामील न होता स्वतःचे स्वातंत्र्य जाहीर केल्याबद्दल अभिनंदन करण्यासाठी केलेला टेलिग्राम, आदी गोष्टींचा समावेश होता. गांधी खून खटल्याबाबतचे त्यांच्याबद्दलचे तपशील बाहेर काढले गेले. खरे तर त्याआधी सावरकरांबद्दल एक ज्वलंत क्रांतिकारक म्हणून केवळ प्रचंड आदरच होता, या इतर गोष्टी कोणाला माहीतच नव्हत्या. त्या आदराला तडा ट्रोल गॅंगमुळे गेला. नत्थूबद्दल बोलायचे तर गांधीजींचा खून फक्त फाळणी आणि ५५ कोटींसाठी झाला यावर माझा ठाम विश्वास होता. पण १९२४ पासून याच लोकांनी अनेक वेळा (६ वेळा) गांधी-हत्येचा प्रयत्न केला होता आणि त्यावेळी तर पाकिस्तान, फाळणी हे शब्दही कोणाला माहित नव्हते हे कळल्यावर त्याबाबत अधिक वाचन करावे लागले. आणि त्यामुळे गांधी-हत्येची थिअरी किती बोगस आहे ते कळले. याचे श्रेयही ट्रोल आर्मीचेच!

1830 Colonial Era India.



'Sassoor, in the Deccan.'
'This junction takes place near the fortified hill of Porrundah, to the south-east of Poonah. The principal temple is dedicated to Mahadeo, under another name, and is surrounded by several shrines, sepulchral monuments, and memorials of the immolations of widows on the funeral piles of their husbands.
Although very few Hindoo castes bury their dead, in many instances the ashes are collected, and preserved in buildings prepared for their reception; while the burning of widows is esteemed so honourable, that it seldom fails of being properly commemorated.
The valley of Sassoor is a sort of oasis in the desert, the adjacent country being singularly rocky and barren; the contrast therefore of its splendid buildings, its cool transparent waters, and the fine trees which have been carefully planted in the surrounding gardens, produces a striking effect upon the eye. The adjacent walled building is a palace of one of the great Brahmin family of Prorundhuxee, whose fortunes for upwards of a century have been closely connected with those of the Peishwas, princes who have made a very conspicuous figure in the affairs of the Deccan.
Like many other buildings of the same description, this palace is strongly fortified, and in 1818 its garrison held out for ten days against a division of the British army.
The covered carriage in the foreground is a representation of a native equipage, much in request with females of rank, called a Rhat, or Rheta; it is drawn by two milk-white bullocks, the favourite colour of these animals, and the canopy of fine scarlet cloth is ornamented at the top with a gilt pine-apple, while two Mahratta horsemen form the escort.
The usual idlers of an Indian ghaut, are to be seen bathing, praying, gossiping, or drawing water, together with the never-failing Gossain, who may be distinguished by the flowing drapery, which he holds up over his right arm.
Beyond the steps of the ghaut, under the spreading foliage of some pine-trees, the small camp of the European party, to whom we are indebted for a sketch of this beautiful scene, appears a proof of the excellent taste shown by the servants of an Anglo-Indian establishment, who generally contrive to pitch the tents in some peculiarly delightful place'.
Artist - William Purser.
Based on a sketch/watercolour by Captain Robert Melville Grindlay.
Auction description - Bonhams, London.




Monday, April 13, 2026

मुगलों के बनवाए हुए तकरीबन सभी मकबरों और इमारतों पर कुरान की आयतों की बेहतरीन कैलीग्राफी की जाती थी ठीक इसी तरह दुनिया के सबसे खूबसूरत मकबरे यानी ताजमहल पर भी कई आयतों की कैलीग्राफी की गई है इस तस्वीर में आप मकबरे की मुख्य इमारत पर सुरह यासीन की कैलीग्राफी देख सकते हैं।




Saturday, April 11, 2026

सबसे बड़ा सिक्का



क्या आप जानते हैं  दुनिया का

मुगल बादशाह जहांगीर के दौर में आगरा में बनाया गया था  और भारत को सोने की चिड़िया भी इसी दौर में कहा जाता था
जहांगीर का शासनकाल कला, संस्कृति और समृद्धि का स्वर्ण युग माना जाता है  उस समय भारत न केवल धन-धान्य से भरपूर था बल्कि व्यापार, हस्तशिल्प और स्थापत्य कला में भी पूरी दुनिया में अपनी अलग पहचान बना चुका था  विदेशी व्यापारी भारत की समृद्धि देखकर अचंभित रह जाते थे 

आगरा जैसे शहर उस समय शान और वैभव के प्रतीक थे  और वहीं पर बना यह विशाल सिक्का उस दौर की आर्थिक ताकत और तकनीकी कुशलता को दर्शाता है  यह सिर्फ एक सिक्का नहीं, बल्कि उस युग की महानता और भारत की समृद्ध विरासत का प्रतीक है 

इसीलिए उस समय भारत को “सोने की चिड़िया” कहा जाता था  क्योंकि यहां की धरती सच में सोना उगलती थी — व्यापार, कृषि और कला हर क्षेत्र में भारत अग्रणी था 

ऐसे गौरवशाली इतिहास पर हमें गर्व होना चाहिए


1826 Colonial Era India, Rajasthan.



Taragarh Fort, Bundi, Rajasthan.
Many thanks to Amol Sawant for identfying the location.
''One of the smaller fortresses with which this province abounds."
Robert Melville Grindlay's 'Scenery, Costumes and Architecture chiefly on the Western Side of India'.
Artist - W. Westall. (1781-1850).
Restored Image.





हल्दीघाटी युद्ध में वीरगति को प्राप्त होने वाले योद्धा पठान हाकिम खां सूर



हल्दीघाटी युद्ध में वीरगति को प्राप्त होने वाले योद्धा पठान हाकिम खां सूर, जो कि वीर शिरोमणि महाराणा प्रताप के प्रमुख सेनापतियों में से एक थे. वीरगति को प्राप्त होने के बाद भी इनके हाथ से तलवार नहीं छूटी थी, इसलिए कहते हैं "हल्दीघाटी का पठान वीर, न लगाम छूटी न शमशीर"
(यह प्रतिमा उदयपुर की मोती मगरी में स्थित है)




Tuesday, April 7, 2026

गांधीजी के उपवास और आमरण अनशन




महात्मा गांधी के शस्त्रागार में 'उपवास' सबसे अचूक और अंतिम हथियार था। जहाँ दुनिया सैन्य बल और कूटनीति को शक्ति का पर्याय मानती थी, वहीं गांधीजी ने स्वेच्छा से सहे गए कष्ट (Self-suffering) को परिवर्तन का माध्यम बनाया।
​1. उपवास: जब बुद्धि हार जाए, तब हृदय बोले
​सन 1947 में गांधीजी ने 'हरिजन' पत्रिका में स्पष्ट किया था कि उपवास कोई हठ नहीं, बल्कि अहिंसा के पुजारी का अंतिम अस्त्र है। जब मानवीय तर्क और चतुरता विफल हो जाती है, तब उपवास के माध्यम से व्यक्ति अपनी अंतरात्मा को ईश्वर के सम्मुख रखता है।
​आध्यात्मिक पक्ष: यह बाहरी शोर को शांत कर भीतर की आवाज़ सुनने का माध्यम है।
​सामाजिक प्रभाव: यह समाज की सोई हुई चेतना को झकझोरता है। जब लोग अपने प्रिय नेता को कष्ट में देखते हैं, तो उनके भीतर का नैतिक बोध जागृत होता है।
​2. नैतिक अधिकार और साध्य-साधन की पवित्रता
​गांधीजी का मानना था कि उपवास वही व्यक्ति कर सकता है जिसका व्यक्तिगत जीवन सुचिता (Purity) और अनुशासन से भरा हो।
​"अहिंसा केवल वही प्रभावी बना सकता है, जिसके शब्दों और कर्मों में सामंजस्य हो।"
​यदि जनता को व्यक्ति के चरित्र पर भरोसा नहीं है, तो उपवास केवल एक 'भूख हड़ताल' बनकर रह जाएगा। गांधीजी ने उपवास को कभी किसी व्यक्तिगत लाभ या ब्लैकमेल के लिए इस्तेमाल नहीं किया, बल्कि हमेशा मानवीय मूल्यों (जैसे सांप्रदायिक एकता) को स्थापित करने के लिए किया।
​3. उपवास बनाम आमरण अनशन: एक सूक्ष्म अंतर
​अक्सर लोग उपवास और आमरण अनशन को एक ही मान लेते हैं, लेकिन गांधीजी के दर्शन में इनमें स्पष्ट अंतर था:
उपवास (Fast)-
यह एक निश्चित अवधि (जैसे 1, 7, या 21 दिन) के लिए होता था। इसका उद्देश्य आत्मशुद्धि और प्रायश्चित होता था। इसमें वे जल, नींबू या सोडा जैसे न्यूनतम तत्वों की घोषणा पहले ही कर देते थे।
आमरण अनशन (Fast unto Death)-
यह तब किया जाता था जब स्थिति 'करो या मरो' की हो। इसका अर्थ था कि या तो हृदय परिवर्तन होगा या प्राण त्याग दिए जाएंगे। यह अंतिम विकल्प था जब बातचीत के सारे रास्ते बंद हो जाते थे।
4 जब उपवास ने इतिहास बदला
​गांधीजी के उपवासों ने भारत की नियति को प्रभावित किया। उनके जीवन के कुछ प्रमुख उपवास इस प्रकार हैं:
​1924 का दिल्ली उपवास: हिंदू-मुस्लिम एकता के लिए 21 दिनों का उपवास।
​1932 का यरवदा अनशन: अछूतों के लिए अलग निर्वाचन मंडल (Separate Electoral College) के विरोध में 'आमरण अनशन'। इसके परिणामस्वरूप 'पूना पैक्ट' हुआ जिसने समाज को टूटने से बचाया।
​1948 का अंतिम अनशन: स्वतंत्रता के बाद दिल्ली में भड़के सांप्रदायिक दंगों को शांत करने के लिए। 78 वर्ष की आयु में गांधीजी ने घोषणा की कि जब तक दिल्ली में सभी पक्ष सुरक्षित महसूस नहीं करेंगे, वे अन्न ग्रहण नहीं करेंगे। इस अनशन ने मानवता को दंगों की आग से बाहर निकाला।
​5. उपवास की वैज्ञानिकता और मौन का संगम
​गांधीजी के लिए उपवास केवल शारीरिक क्रिया नहीं थी। वे उपवास के दौरान अक्सर 'मौन' का पालन करते थे। उनका मानना था कि शरीर के कोलाहल को शांत किए बिना ईश्वर का आदेश प्राप्त नहीं किया जा सकता। वे उपवास की अवधि और शर्तें स्वयं तय नहीं करते थे, बल्कि अपनी 'भीतरी आवाज' (Inner Voice) के निर्देश पर चलते थे।
​गांधीजी का उपवास किसी के विरुद्ध 'दबाव' डालने की युक्ति नहीं, बल्कि स्वयं को कष्ट देकर दूसरे के हृदय में प्रेम जगाने की कला थी। आज के युग में भी, यह हमें सिखाता है कि बड़े बदलाव के लिए भौतिक संसाधनों से अधिक नैतिक शक्ति और आत्म-नियंत्रण की आवश्यकता होती है।




यह गोलघर है अंग्रेजी ने इसे अनाज भंडार के लिए बनवाया था।


 

Visitors at the Taj Mahal, Agra, c. 1900–1920 From our exclusive private collection