एकाच्या मते

२०१३ नंतरच्या ट्रोल गॅंगचे खरं तर व्यक्तिशः आपल्यावर खूप उपकार आहेत. त्याआधी गांधी, नेहरू, पटेल, बोस, नत्थू, सावरकर यांच्याबद्दल आपल्याला आज जी माहिती आहे ती एवढी अजिबात नव्हती. हे खरे आहे की शालेय पुस्तकात आणि नंतरही एवढेच माहित होते की गांधी-नेहरू-पटेल-बोस हे मोठे स्वातंत्र्ययोद्धे होते. सावरकर हे मोठे क्रांतिकारक होते आणि त्यांनी अंदमानात खूप यातना भोगल्या. नत्थूची वासलात तर मला आठवते त्याप्रमाणे, "एका माथेफिरूने गांधीजींवर गोळ्या झाडल्या" एवढ्या वाक्यात केलेली असायची. शाळेतील वय तर असेच असते की टिंगल-टवाळी करण्यात मजा जास्त येते. त्यात गांधीजी तर त्यांचे टक्कल, कृश देहयष्टी, अर्धनग्न शरीर, यामुळे टिंगलीचे प्राईम टार्गेट असायचे. त्यांच्या फोटोला विग आणि काळा गॉगल वगैरे रंगविलेला मला आठवतो. त्या तुलनेत सशस्त्र क्रांतिकारक हे आयकॉन वाटायचे. गांधीजींची अहिंसा हा थट्टेचा विषय वाटायचा. त्यापेक्षा इंग्रजांना गोळ्या घालणारे क्रांतिकारक हे महान वाटायचे. जिथे सगळे संस्थानिक आपापल्या सैन्यानिशी १८५७ ला ईस्ट इंडिया कंपनीशी लढून हरले, तिथे काही सशस्त्र क्रांतिकारक ईस्ट इंडिया कंपनीच्या तुलनेत शेकडो पट प्रबळ असलेल्या ब्रिटिश साम्राज्याशी कसे जिंकणार होते याचा विचार करण्याचे ते वय नव्हते. खरं सांगायचं तर जे लोक जास्त सखोल वाचन करीत नाहीत, ते आजही काही इंग्रज अधिकाऱ्यांवर सशस्त्र हल्ले आणि करोडोंचे जनआंदोलन यातला फरक न कळण्याच्या त्याच शालेय पातळीवर असतात.




२०१३ नंतर मात्र एक वेगळेच पर्व सुरु झाले आणि गांधी-नेहरू यांना पद्धतशीर टार्गेट करण्याचे प्रयत्न सुरु झाले. त्यासाठी एक प्रचंड मोहीमच राबविण्यात आली आणि ती आजही सुरु आहे. अनेक लोकांवर त्याचा उलटाच परिणाम झाला, आणि मी त्यातीलच एक आहे.




गांधीजींची अहिंसक चळवळ म्हणजे मूर्खपणा होता असे आरोप झाल्यावर त्याचा इतिहास वाचावा लागला आणि तुरळक हिंसक कारवाया करून फासावर जाणाऱ्या क्रांतिकारकांचे वैयक्तिक बलिदान आणि करोडो लोकांचे अहिंसक आंदोलन शिस्तबद्धपणे चालविणाऱ्या गांधीजींच्या कार्यपद्धतीमधील आणि अंतिम परीणामातील फरक लक्षात आला. खरे तर अहिंसक आंदोलनातील लोकांचे बलिदान काही कमी नव्हते, हे बाबू गेनू, शिरीषकुमार, जालियनवाला बागेतील शेकडो बळी आणि अशा शेकडो उदाहरणावरून दिसेलच. पण १९४२ ची एक चळवळ घेतली, तरी त्यात १०,००० पेक्षा जास्त लोक (अगदी जमावावर विमानातून गोळीबार होऊन देखील) बळी गेले होते,. हे बलिदान नव्हते का? असे प्रश्न पडायला लागले.




गांधीजींना आयुष्यात प्रथम "महात्मा" म्हणणारे रवींद्रनाथ टागोर होते, त्यांना सिंगापूर रेडिओवरून "राष्ट्रपिता" प्रथम म्हणणारे नेताजी बोस होते, सरदार पटेल गांधीजींचे एवढे भक्त होते की ते तुरुंगात गांधीजींचे कपडे स्वतः धुवायचे, या गोष्टी आधी कुठे माहित होत्या?




नेहरू हे मुस्लिम होते हा प्रचार वाचल्यावर नेहरू खानदानाची १८५७ आधीपासूनची माहिती वाचणे भाग पडले. मोतीलाल नेहरू यांची अमाप संपत्ती, पंडित नेहरूंचे एखाद्या राजपुत्रासारखे व्यतीत झालेले बालपण, त्यांचे शालेय ते बॅरिस्टर होईपर्यंतचे इंग्लंडमधील शिक्षण, ते सगळे वैभव सोडून देऊन त्या पिता-पुत्रांचे भणंग आयुष्य स्वीकारणे, त्यांचे आई-वडील-बहीण आणि इतर नातेवाईकांसोबत कारावास सोसणे, त्यांची १६ वर्षाची आधुनिक भारताची पायाभरणी, त्यांचे हिंदू कोड बिलासारखे आधुनिक कायदे पारित करून स्त्रियांसाठी केलेले कायमचे काम, त्यांचे कामगारांसाठीचे कल्याणकारी कायदे, हे खऱ्या अर्थाने मागील आठ वर्षात माहित झाले. त्यासाठी ट्रोल आर्मीचे आभारच मानले पाहिजेत.




सावरकरांबद्दल बोलायचे, तर वास्तविक सावरकरांची जेवढी बदनामी मागील आठ वर्षात झाली, तेव्हढी मागील ७५ वर्षात झाली नव्हती. त्यालाही ट्रोल गँगचं जबाबदार आहे. त्यांनी गांधी-नेहरूंना टार्गेट केल्यावर, त्याची प्रतिक्रिया म्हणू,न त्यांच्या विरुद्ध पक्षाने अनेक गोष्टी पुढे आणल्या. त्यात सावरकरांची ७ माफीपत्रे, त्यांना मिळणारी पेन्शन, त्यांनीं जिनांबरोबर संयुक्त मंत्रिमंडळ स्थापन करणे, त्यांचे शिष्य व बंगालचे मुख्यमंत्री शामाप्रसाद मुखर्जींनी १९४२ ची चळवळ दडपून टाकण्यासाठी ब्रिटिश गव्हर्नरला लिहिलेली पत्रे, त्यांनी त्रवणकोरच्या संस्थानिकाला भारतात सामील न होता स्वतःचे स्वातंत्र्य जाहीर केल्याबद्दल अभिनंदन करण्यासाठी केलेला टेलिग्राम, आदी गोष्टींचा समावेश होता. गांधी खून खटल्याबाबतचे त्यांच्याबद्दलचे तपशील बाहेर काढले गेले. खरे तर त्याआधी सावरकरांबद्दल एक ज्वलंत क्रांतिकारक म्हणून केवळ प्रचंड आदरच होता, या इतर गोष्टी कोणाला माहीतच नव्हत्या. त्या आदराला तडा ट्रोल गॅंगमुळे गेला. नत्थूबद्दल बोलायचे तर गांधीजींचा खून फक्त फाळणी आणि ५५ कोटींसाठी झाला यावर माझा ठाम विश्वास होता. पण १९२४ पासून याच लोकांनी अनेक वेळा (६ वेळा) गांधी-हत्येचा प्रयत्न केला होता आणि त्यावेळी तर पाकिस्तान, फाळणी हे शब्दही कोणाला माहित नव्हते हे कळल्यावर त्याबाबत अधिक वाचन करावे लागले. आणि त्यामुळे गांधी-हत्येची थिअरी किती बोगस आहे ते कळले. याचे श्रेयही ट्रोल आर्मीचेच!

औरंग्याची औलाद...

 

'औरंग्याच्या औलादी' अशी गरळ ओकणे आता सध्याच्या धर्मांधतेने बरबटलेल्या वातावरणात सर्वसामान्यपणे नित्याचेच झाले आहे. औरंगजेबाला शिव्या घालणे म्हणजे कट्टर हिंदुत्वाचे प्रमाणपत्र मिळवणे इतके गरजेचे झाले आहे.
पुरोगामी, परिवर्तनवादी, सुधारणावादी विचारांच्या कार्यकर्त्यांना हिणवण्यासाठी 'औरंग्याची औलाद' हा शब्दप्रयोग जणु काय शिवीसारखा अंमलात आणला जात आहे. 'औरंग्याच्या औलादी' या शब्दांमध्ये औरंगजेबाविषयी इतका तिरस्कार, घृणा, विखार भरलेला आहे कि तो 'शहेनशाह औरंगजेब' एकेकाळचा अफगाणिस्तान ते बंगालचा अनभिषिक्त सम्राट होता हे विसरुन तो गल्लीतला टपोरी मवाली असल्याच्या अविर्भावात त्याला धिक्कारले जात आहे. ज्यांना वस्तीतल्या गुंडाची गचांडी धरताना चड्डी पिवळी होईल अशी भिती वाटते तेसुद्धा औरंगजेबाची अवहेलना करुन मर्दुमकीचा आव आणतात त्याविषयी न बोललेले बरे...
औरंगजेब हा त्याकाळातील एक सामर्थ्यवान बादशाह होता त्यामुळे त्याकाळात लोकशाही नसल्याने व निवडणूका होत नसल्याने आपले राज्य वाचवण्यासाठी व वाढवण्यासाठी ज्या काही डावपेच, उपाययोजना करायच्या त्या त्याने केल्या असतील. त्यापैकी काहीवेळा त्याला यश मिळाले असेल वा काहीवेळा अपयश आले असेल हा त्याच्या राजकारणाचा भाग म्हणून मान्य करताना आपल्याला हेही मान्य करावे लागेल की ब्रिटिशांना भारतात पाय रोवण्यासाठी औरंगजेबाच्या मृत्युनंतरही पन्नास वर्षे वाट पहावी लागली होती.
सध्याच्या काळात औरंगजेबाचा तिरस्कार करणारे लोक सत्तेवर असताना, अब्जो रुपये कर्ज घेऊन व देशाची साधनसंपत्ती कवडीमोल भावात बेचिराख करुन, ढोंगी राष्ट्रभक्तीचा आव आणणारे हरामखोर लोक सत्ताधाऱ्यांच्या डोळ्यांदेखत परागंदा होत असताना, राज्यकर्ते डोळ्यावर झापडे लावुन बघ्याची भुमिका घेत आहेत.
औरंगजेबाने आपल्या राष्ट्राची लुट करुन ती संपत्ती भारताच्या बाहेर कधी पाठवली नव्हती. ज्या औरंगजेबाच्या आईचे स्मारक म्हणजे 'ताजमहाल' व बायकोचे स्मारक 'बिबीका मकबरा' यांसारख्या वास्तुकलेचा आदर्श नमुना मानल्या जाणाऱ्या भव्य इमारती आहेत. त्याठिकाणी औरंगजेबाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ बांधलेल्या कबरीवर साधे छतही नाही. विशेष म्हणजे त्याचीच अशी इच्छा होती की त्याची कबर अत्यंत साधी असावी, व त्याने स्वकष्टाने कमावलेल्या पैशातून म्हणजेच त्याने विणलेल्या टोप्या, त्याने त्याच्या हस्ताक्षरात लिहिलेले कुराण विकुन जमा केलेल्या रकमेतूनच ती बांधली जावी. ती इतकी साधी बांधली गेली होती की त्या स्मारकावरचे संगमरवर नंतरच्या काळात ब्रिटिशांनी लावले आहे.
'औरंगजेबाच्या औलादी', 'औरंग्याची औलाद' असा बेंबीच्या देठापासून कंठशोष करणाऱ्या महामुर्खांना हे तरी माहिती आहे का, की ज्याला तथाकथित स्वातंत्र्यवीर सावरकर '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' म्हणून गौरवतात त्या उठावाचे नेतृत्व त्या औरंग्याच्या औलादीनेच केले होते. आपल्या एकविस शहजाद्यांचा मृत्यू आपल्या डोळ्यासमोर होताना पाहून देखील त्याने ब्रिटिशांजवळ माफी मागितली नव्हती. आपल्या मुलांचे शीर कापुन समोर ठेवलेले पाहून देखील तो शरण गेला नाही. ती औरंग्याची औलाद कोण होती. हे माहित आहे का...? तर त्यासाठीच हा लेखन प्रपंच...
ती 'औरंग्याची औलाद' होती बहादुरशाह जफर. औरंगजेबाच्या वंशावळीतला शेवटचा मुघल शासक. ब्रिटीशांनी संस्थाने खालसा केल्यानंतर व दत्तक विधान नामंजूर केल्यानंतर संस्थानिकांनी आणि पळपुट्या बाजीरावाच्या दत्तक मुलाने म्हणजे धोंडोपंत म्हणजेच दुसऱ्या नानासाहेब पेशव्याने आपल्या अस्तित्वासाठी जो उठाव केला त्याला १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव म्हणून गौरविले जाते. प्रत्यक्षात या उठावाचा आणि स्वातंत्र्यसंग्रामाचा काडीमात्र संबंध नाही. महात्मा जोतिबा फुल्यांनी तर याला 'भटपांड्यांचे बंड' अथवा 'चपातीचे बंड' असेही संबोधले होते. तर या संस्थानिकांच्या बंडाचे सरसेनापती तसेच पेशव्यांचे नेते होते आपण ज्यांना द्वेषबुद्धीने 'औरंगजेबाची औलाद' म्हणतो त्यापैकीच एक औलाद म्हणजे औरंगजेबाचे खापरपणतू, शेवटचे वयोवृद्ध मुघल सम्राट बहादुरशाह जफर.
या बहादुरशाह जफर यांची कहाणी अतिशय हृदयद्रावक आहे. एका बाजूला टिपु सुलतान ब्रिटिशांच्या विरोधात लढत असताना ब्रिटिशांना मदत करणारे पेशवे कुठे आणि स्वतःच्या मुलांची कत्तल करून त्यांचे शिर धडावेगळे करून समोर मांडले असतानादेखील ताठ मानेने ब्रिटिशांना शरण न जाणारे बहादुरशाह कुठे...
बहादूरशाह जफर हे भारताचे १९ वे व शेवटचे मोगल सम्राट, तसेच तिमुरी घराण्यातील अखेरचे राज्यकर्ते होते. त्याचे संपूर्ण नाव अबू जफर सिराजुद्दिन मुहम्मद बहादुरशाह. ते दुसरा बहादुरशाह म्हणूनही विख्यात आहेत. मोगल सम्राट दुसरा अकबरशाह व त्याची हिंदू रजपूत पत्नी लालबाई या दाम्पत्याच्या पोटी २४ ऑगस्ट १७७५ रोजी त्यांचा जन्म झाला. वडिलांच्या मृत्यूनंतर १८ सप्टेंबर १८३७ मध्ये बहादुरशाह दिल्लीच्या सिंहासनावर विराजमान झाले. ते उत्तम राज्यकर्ता होते. त्यांनी अनेक सुधारणा करुन लोककल्याणकारी प्रशासन राबविले. प्रजाजनांसाठी महत्त्वपूर्ण काढलेल्या आदेशांमध्ये गोहत्याबंदीचा महत्त्वपूर्ण आदेशही होता. धर्मनिरपेक्ष भावनेने राज्यकारभार करण्यात भारताच्या इतिहासातील त्यांचे स्थान मोठे आहे. उत्तम राजकीय नेता, कवी व गझलकार म्हणून त्यांची ख्याती होती.
भारतामध्ये १८५७ चा उठाव सुरू झाल्यानंतर मेरठमधून सैनिक ११ मे १८५७ रोजी सकाळी सात वाजता दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर पोहोचले. इंग्रज अधिकारी जेम्स डग्लसचा भारतीय सैनिकांनी पराभव केला. १२ मे १८५७ रोजी लाल किल्ल्यामध्ये बहादुरशाह व भारतीय सैनिकांनी विजयोत्सव मोठ्या धामधुमीत साजरा केला. बंडवाल्यांनी बहादुरशाहलाच भारताचा सम्राट व स्वातंत्र्ययुद्धाचा नेता म्हणून घोषित केले. नानासाहेब पेशवे यांनी स्वातंत्र्ययुद्धाचा नेता म्हणून भेटवस्तू पाठवून आपला पाठिंबा दर्शविला. मंगल पांडे, तात्या टोपे, झांशीची राणी, पंजाबच्या रणजितसिंह राजाची पत्नी यांनीही त्यांना पाठिंबा दिला. इंग्रजांनी भारतातील संस्थाने खालसा केल्याने, तनखे रद्द केल्याने सर्वत्र असंतोष पसरला होता. संस्थानांची अवस्था अत्यंत बिकट झाली होती. बहादुरशाहवर इंग्रजांचा प्रभाव होता. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या हातामध्ये सर्व सत्ता होती. जाहीरनामे मात्र बहादुरशाहच्या नावे प्रसारित होत असत. पुढे पुढे कंपनी सरकार व भारतीय सैनिक यांमधील संघर्ष वाढत गेला.
बहादुरशाह ज्या वेळेस ब्रिटिशांच्या विरोधात लढत होते, तेव्हा त्यांचे वय ८२ वर्षांचे होते. १८५७ च्या उठावामध्ये सामील होण्यासाठी त्याने जयपूर, उदयपूर, जोधपूर, इंदूर, ग्वाल्हेर या संस्थानिकांना पत्रे पाठवून आपण सर्व भारतीय एकत्र येऊन परकीय इंग्रजांना भारतातून हाकलून देऊया, असे कळवले; परंतु रजपूत संस्थानिकांनी त्याकडे दुर्लक्ष केले. या राजपूत संस्थानिकांप्रमाणे जीहुजूरी करुन बहादुरशाह आपले संस्थान, हवेल्या, गढ्या वाचवू शकले असते परंतु त्यांनी तसे केले नाही. ब्रिटीशांशी निकराने लढत देऊन त्यांनी आपल्या बहादुरीची पराकाष्ठा केली. बहादुरशाहने भारतीय क्रांतिकारकांच्या मदतीने इंग्रजांचा पराभव करून दिल्ली व इतर भागांतील इंग्रजांना हाकलून दिले. नंतर मात्र शक्तिशाली इंग्रजांपुढे त्याचे काहीच चालले नाही. इंग्रजांनी हा उठाव निर्घृणपणे चिरडून टाकला. बहादुरशाहचा पराभव झाला. तरीही भारतीय जनता बहादुरशाहनाच भारताचा सम्राट मानत होती. उठाव सुरू असतानाच ते आपली तीन मुले व नातवंडांसह दिल्लीच्या हुमायूनच्या मकबऱ्यामध्ये आश्रयास गेले. मिर्झा इलाही बख्तच्या विश्वासघाताने इंग्रज सैन्याने मेजर हडसनच्या नेतृत्वाखाली १४ सप्टेंबर १८५७ ला बहादुरशाहना पकडले. पुत्र मिर्झा मुघल, मिर्झा खिज्र सुलतान आणि नातू अबू बख्त यांना पकडून ठार करण्यात आले. इतर २१ शाहजाद्यांना पकडून फाशी देण्यात आले. बहादुरशाहवर जानेवारी १८५८ मध्ये यूरोपियन लोकांची कत्तल केल्याच्या आरोप ठेवून त्यांना आजन्म कारावासाची शिक्षा दिली गेली (२९ मार्च १८५८). त्यांना रंगून (म्यानमार) येथे कैदेत ठेवले गेले. पाच वर्षांनी त्यांचे निधन झाले, तेथेच त्यांचे दफन करण्यात आले. त्यांच्या मृत्यूबरोबरच औरंजेबाच्या नामधारी मोगल सम्राटाचा कालखंड इतिहासजमा झाला. त्याची आठवण म्हणून भारतात विविध ठिकाणी स्मारके उभारलेली आहेत.
बहादुरशाह यांची शेवटची इच्छा शेवटचा श्वास भारतातच घ्यावा, तसेच दफनही भारतभूमीतच व्हावे अशी होती. परंतु तसे झाले नाही. बहादुरशाहने उर्दूमध्ये अनेक कविता, गझला केल्या. विशेषतः क्रांतीच्या काळामध्ये अनेक कविता व गझला लिहिल्या. त्यांच्या कालखंडामध्ये उर्दू शायरी बहराला आली. प्रेम व रहस्य या विषयांवर त्यांनी अनेक कविता केल्या. ब्रिटिशांनी दिलेल्या त्रासाबद्दलही त्यांनी काही लेखन केले. त्यांच्या बऱ्याच कविता व गझला १८५७ च्या उठावामध्ये नष्ट झाल्या. त्यांच्या उर्वरित गझला कुल्लियात–ए–जफर या नावाने विख्यात आहे. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीमध्ये दिल्ली येथे बांधलेली ‘जफर महलʼ ही मोगल कालखंडातील शेवटची वास्तू होय. ते सूफी धर्माचे सच्चे अनुयायी होते.
१८५७ चा उठाव मोडून इंग्रजांनी दिल्ली पुन्हा ताब्यात घेतली. या उठावाचे नामधारी प्रमुख होते 'औरंग्याची औलाद' दिल्लीश्वर सम्राट बहादूर शाह जफर...
दिल्ली काबीज केली हे दाखवून देण्यासाठी बादशाहाला पकडणं इंग्रजांसाठी महत्त्वाचं होतं. यासाठी कॅप्टन विल्यम हॉडसनवर जबाबदारी सोपवण्यात आली. हॉडसनच्या नेतृत्वाखाली १०० सैनिक बादशाहाला पकडण्यासाठी रवाना झाले.
बादशहाने हुमायूनच्या कबरीत आश्रय घेतला होता. हॉडसन जेव्हा हुमायूनच्या कबरीकडे निघाला तेव्हा वाटेत एकाही बंडखोराने त्याच्यावर किंवा त्याच्या सैन्यावर गोळीबार केला नाही. हुमायूनच्या कबरीच्या आसपासचे लोक आपल्याशी कसे वागतील याविषयी हॉडसनला काळजी होतीच. पण जीव महत्त्वाचा म्हणून तो कबरीजवळ लपून बसला.
१८५७ च्या बंडावर 'दि सीज ऑफ दिल्ली' हे पुस्तक लिहिणारे अमरपाल सिंग सांगतात, "बादशाहाने आत्मसमर्पण करावं यासाठी आणि महाराणी झीनत महलला भेटण्यासाठी हॉडसनने आपल्या दोन प्रतिनिधींना पाठवलं. हे दोन प्रतिनिधी म्हणजे मौलवी रजब अली आणि मिर्झा इलाही बक्श होते."
पण बादशाह काही आत्मसमर्पण करायला तयार नव्हता. त्याला मनवण्यात दोन तास उलटून गेले होते. हॉडसनला वाटलं की आत गेलेल्या मौलवी रजब अली आणि मिर्झा इलाही बक्श यांची हत्या करण्यात आली असेल. पण तेवढ्यात हे दोघे बाहेर आले आणि बादशाह आत्मसमर्पण करायला तयार आहे असं सांगितलं. पण बादशाहाने हॉडसनसमोर एक अट ठेवली. जनरल आर्कडेल विल्सनने जीवनदान देण्याचं वचन दिलं होतं ते तुम्ही पाळाल याची खात्री जोपर्यंत आपल्याला मिळत नाही तोपर्यंत आत्मसमर्पण करणार नाही असं बादशाहाने सांगितलं.
बादशाहाच्या या अटीवर इंग्रजांच्या तंबूत चर्चा सुरू झाली. त्यांना कळेना की, बादशाहाला हे वचन नेमकं दिलं कोणी?
पण, बंडखोरांपैकी कोणी जर आत्मसमर्पण करत असेल तर त्यांच्यासाठी कोणत्याही अटी शर्थी ठेवल्या जाणार नाहीत असे आदेश गव्हर्नर जनरलने आधीचं दिले होते.
उठाव मोडून काढण्यासाठी इंग्रज दिल्लीत शिरले तेव्हा बादशाहाने किल्ल्याच्या आत असलेल्या महालात राहायचा निर्णय घेतला.
इंग्रजांनी किल्ल्यापासून शंभर यार्डावर असलेला बंडखोरांचा तळ ताब्यात घेतल्याच्या बातम्या १६ सप्टेंबर १८५७ रोजी आल्या होत्या. पण ते किल्ल्यात येऊ शकत नव्हते कारण त्यांच्याकडे पुरेसं सैन्यबळ नव्हतं.
जुन्या किल्ल्यात आश्रय घ्यावा म्हणून बादशाहाने १९ सप्टेंबर रोजी आपलं कुटुंब आणि हुजूऱ्यांसह महाल सोडला. बादशाहाने महाल सोडलाय आणि तो हुमायूनच्या कबरीकडे निघालाय अशी बातमी इंग्रजांना त्यांच्या गुप्तहेरांकरवी समजली होती. एकीकडं इंग्रज बंडखोरांना फासावर लटकवत होते आणि तेच दुसरीकडे बादशाहाला मात्र जीवदान द्यायला तयार होते. असं का?
यावर अमरपाल सिंग यांनी लिहिलंय की , 'एक तर बहादूरशाहा वयोवृद्ध झाला होता. आणि बंडखोरांचा तो नामधारी प्रमुख होता. इंग्रजांनी जरी दिल्ली काबीज केली असली तरी दिल्लीचं उत्तर टोक इंग्रजांच्या हाती लागलं नव्हतं. तिथे युद्ध सुरूच होतं. अशात जर बादशाहाला मारलं तर बंडखोरांच्या भावना आणखीनच पेटतील अशी भीती इंग्रजांना होती. त्यामुळे बादशाह शरण येत असेल तर त्याला जीवनदान द्यायचं असं विल्सनने आधीच ठरवलं होतं.'
'ट्वेल्व्ह इयर्स ऑफ द सोल्जर लाइफ इन इंडिया' या आपल्या पुस्तकात विल्यम हडसन लिहितो की, 'हुमायूनच्या कबरीतून सर्वांत आधी कोण बाहेर आलं असेल तर ती महाराणी झीनत महल. तिच्या पाठोपाठ आला, बादशाह बहादूर शाह जफर.'
हडसनने पुढं येऊन बादशाहाला आपली हत्यारे खाली ठेवायला सांगितली.
यावर बादशाहाने त्याला विचारलं की, 'तूच हडसन आहेस का? मला जे वचन दिलं होतं ते तू पुन्हा एकदा सर्वांसमक्ष सांगशील का?'
कॅप्टन हडसन उत्तरला की, 'होय! मीच कॅप्टन हडसन आहे. आणि मला हे सांगायला आनंद होतोय की तुम्ही आत्मसमर्पण केल्यास महाराणी झीनतसह तुम्हाला आणि तुमच्या मुलांना जीवनदान दिलं जाईल. मात्र तुम्हाला वाचवण्याचा प्रयत्न झाल्यास मी याठिकाणी तुम्हाला कुत्र्याला गोळ्या घालून ठार करतात तसं ठार करीन.'
हे ऐकून वृद्ध बादशाहाने आपली शस्त्रास्त्र हॉडसनकडे सुपूर्द केली. बादशाहा शहरात आल्यावर त्याला बेगम समरूच्या घरात नजरकैदेत ठेवण्यात आलं होतं. त्याच्यावर पाळत ठेवण्यासाठी एचएम ६१ च्या ५० सैनिकांची निवड करण्यात आली होती.
बहादूरशाहाची जबाबदारी कॅप्टन चार्ल्स ग्रिफिथ नावाच्या इंग्रज अधिकाऱ्यावर होती. हा इंग्रज अधिकारी आपल्या 'द नॅरेटिव्ह ऑफ द सीज ऑफ दिल्ली' या पुस्तकात लिहितो की, 'मुघल घराण्याचा शेवटचा वंशज व्हरांड्यात ठेवलेल्या लाकडी बाजल्यावर मांडी घालून बसला होता. त्याची कमरेपर्यंत रुळणारी दाढी सोडली तर आज त्याच्या सेवेत भव्यदिव्य असं काहीच नव्हतं.'
वयाची ८० ओलांडलेला हा बादशाह उंचीला जेमतेमच होता. त्याने अंगात सफेद रंगाचा झब्बा घातला होता आणि त्याच रंगांची टोपी डोक्यावर होती. मोरपिसाऱ्याच्या पंख्याने दोन सेवक त्याला वारा घालत होते. त्याच्या तोंडातून एकही शब्द फुटत नव्हता. त्याच्या नजरा जमिनीवर खिळल्या होत्या. बादशाहापासून तीन फुटावरच एक इंग्रज अधिकारी बसला होता. त्याच्या शेजारी दोन बंदूकधारी शिपाई तैनात होते. यदाकदाचित बादशहाला वाचवायचा प्रयत्न झालाच तर आहे त्या ठिकाणी बादशाहाला गोळ्या घालाव्यात असे आदेश त्यांना देण्यात आले होते.
राजपुत्रांची ओळख पटवण्यासाठी हडसन राजघराण्यातल्या लोकांना सोबत घेऊन गेला होता. बादशाहाला तर पकडलं, पण आता त्याच्या राजपुत्रांचं काय करावं हे विल्सनला समजेना. राजपुत्र हुमायूनची कबर असलेल्या वास्तूत लपून बसले होते. ते पळून जायच्या आत त्यांना ताब्यात घ्यायला हवं असं कॅप्टन हडसनचं मत होतं. या राजपुत्रांसोबत बंडखोरांचा नेता मिर्झा मुघल, मिर्झा खिज़्र सुलतान आणि मिर्झा मुघलचा मुलगा मिर्झा अबू बकरही होते.
कॅप्टन हडसनने जनरल विल्सनची परवानगी घेऊन १०० सैनिकांची एक फौज उभारली. ही फौज राजपुत्रांच्या अटकेसाठी तयार करण्यात आली होती. लेफ्टनंट मॅक्डोव्हेलसुद्धा या फौजेच्या मदतीला आले होते. घोड्यांवर स्वार झालेली ही फौज धिम्या पावलांनी हुमायूनच्या कबरीजवळ आली. राजपुत्रांची ओळख पटावी म्हणून हडसनने राजघराण्यातील एक सदस्य आणि बादशहाच्या पुतण्याला सोबतीला घेतलं होतं. बादशाहाचा हा पुतण्या राजपुत्रांनी हत्यारे म्यान करावी म्हणून इंग्रजांच्या वतीने शिष्टाई करायला गेला होता. तो जर यात यशस्वी झाला तर त्याला जीवदान दिलं जाईल असं आश्वासन हडसनने त्याला दिलं होतं.
हडसनने याआधी कधीच राजपुत्रांना पाहिले नव्हते. त्यामुळे राजपुत्रांची ओळख पटवण्याची जबाबदारी सुद्धा या बादशहाच्या पुतण्यावर येऊन पडली होती. हुमायूनच्या कबरीपासून अवघ्या अर्ध्या मैलावर हडसनने तळ ठोकला होता. त्याने बादशाहाचा पुतण्या आणि मुख्य गुप्तचर अधिकारी रजब अलीला निरोप घेऊन राजपुत्रांकडे पाठवलं. राजपुत्रांनी बिनशर्त शरणागती स्वीकारावी अन्यथा परिणामांना सामोरं जावं असा तो निरोप होता.
हडसन याविषयी आपल्या पुस्तकात लिहितो की, 'राजपुत्रांना आत्मसमर्पण करण्यासाठी राजी करणं अवघड होतं आणि यासाठी बरीच मेहनत घ्यावी लागली.
अर्धा तास उलटून गेल्यावर राजपुत्रांनी हडसनसाठी एक संदेश पाठवला. 'हडसन आम्हाला जीवनदान देण्याचे वचन देणार असेल तर आम्ही आत्मसमर्पण करू' असा संदेश राजपुत्रांनी पाठवला होता. हडसनने मात्र 'असं वचन देणार नाही' हा पवित्रा घेत बिनशर्त आत्मसमर्पण करण्याचा मुद्दा रेटला. यानंतर हडसनने राजपुत्रांना आणण्यासाठी दहा सैनिकांची एक तुकडी पाठवली.
इंग्रज अधिकारी मॅक्डोव्हेल लिहितो की, 'तिन्ही राजपुत्र बैल ओढत असलेल्या एका रथातून बाहेर आले. रथाच्या दोन्ही बाजूला पाच पाच शिपाई होते. आणि त्यांच्या मागोमाग दोन-तीन हजार लोकांचा जमाव येत होता.' 'राजपुत्रांना पाहताच मी आणि हडसन घोड्यांना टाच देऊन पुढच्या दिशेने गेलो. त्या तिघांनीही हडसन समोर माना झुकवल्या. हडसननेही मान लवून उत्तर दिलं आणि रथ पुढे आणायला सांगितलं. जमावही मागोमाग येण्याच्या प्रयत्नात होता, मात्र हडसनने हाताचा इशारा करून जमावाला तिथेच थांबण्याचा इशारा दिला. आता जमाव आणि रथामध्ये अंतर होतं.'
हडसनने सिगारेट शिलगावत निवांत असल्याचा आव आणला.
बादशहाचे घोडे, हत्ती, शस्त्र, रथ अशा गोष्टी कबरीत बऱ्याच दिवसांपासून पडून होत्या. राजपुत्र बाहेर आले तेव्हा या गोष्टीही बाहेर आणण्यात आल्या. कबरीतून बाहेर आल्यानंतर राजपुत्रांनी पुन्हा एकदा विचारले की त्यांना जीवदान मिळणार आहे का?
यावर हडसन लिहितो, 'आणि मी म्हटलं 'अजिबात नाही' लागलीच त्यांना शहराच्या दिशेने रवाना केलं, सोबतीला माझे सैनिक होते. आता राजपुत्रांनी समर्पण केलंच आहे तर कबरीत आत जाऊन बघू असे मी मनाशी म्हटलं. आत जाऊन पाहतो तर काय, तिथं ५०० तलवारी लपवून ठेवल्या होत्या. तिथं बंदुका, घोडे, बैल, रथ आदी गोष्टीही होत्या.'
इथं आणखीन काही काळ थांबणं म्हणजे मृत्यूला आमंत्रण दिल्यासारखं आहे, आपण इथून निघुया असा इशारा मॅक्डोव्हेलने दिला. मला मात्र याचा फरक पडत नाही या अविर्भावात मी सिगरेटचे झुरके घेतंच राहिलो.' थोडा वेळ निघून गेल्यावर हडसन आणि मॅक्डोव्हेलला त्यांचे सैनिक रस्त्यात भेटले. हे तेच सैनिक होते जे राजपुत्रांना शहराच्या दिशेने घेऊन जात होते.
हडसन आणि मॅक्डोव्हेल दोघेही आपल्या पुस्तकात लिहितात की, ते शहराच्या दिशेने जात असताना त्यांना काहीतरी विपरीत घटणार असल्याचा अंदाज आला होता.
अमरपाल सिंग लिहीतात, दिल्लीपासून अवघ्या पाच मैलांवर असताना हडसनने मॅक्डोव्हेलला विचारलं, या राजपुत्रांचं काय करायचं? यावर मॅक्डोव्हेल म्हणाला की, "मला वाटतंय त्यांना इथंच ठार मारलं पाहिजे. हडसनने या तिन्ही राजपुत्रांना रथातून उतरायला सांगितलं आणि कपडे काढण्याचे आदेश दिले." कपडे काढल्यावर पुन्हा त्यांना रथात बसायला सांगितलं. त्यांच्या अंगावर असलेले दागिने, रत्नजडीत तलवारी काढून घेण्यात आल्या. हॉडसनने रथाच्या दोन्ही बाजूला पाच पाच सैनिक तैनात केले. मग हडसन आपल्या घोड्यावरून खाली उतरला आणि त्याने त्याच्या कोल्ट रिवॉल्वरमधून राजपुत्रांवर प्रत्येकी दोन गोळ्या झाडल्या. या राजपुत्रांचा जागीच मृत्यू झाला.
हडसनने राजपुत्रांना रथातून खाली उतरायला सांगितलं होतं तेव्हा ते तिघेही मोठ्या आत्मविश्वासाने रथातून खाली उतरले. कारण त्यांना वाटत होतं की, हडसन एकट्याच्या बळावर आम्हाला मारायचं धाडस करणार नाही. त्यासाठी त्याला विल्सनची परवानगी घ्यावीच लागेल. हडसनने पुढे त्यांना कपडे काढायला लावले, तेव्हाही त्यांचा असाच समज झाला की, दिल्लीच्या रस्त्यावरून उघडी धिंड काढून याला आपला अपमान करायचा आहे. म्हणून त्यांनी कोणतेही आढेवेढे न घेता आपले कपडेही उतरवले. तिथून जवळच बादशाहाचा एक किन्नर आणि इसम उभा होता. त्या दोघांनीही तिथून पळ काढण्याचा प्रयत्न केला. मात्र मॅक्डोव्हेल आणि त्याच्या सैनिकांनी पाठलाग करून त्यांना ठार मारलं.
या सर्व घटनाक्रमविषयी मॅक्डोव्हेल लिहितो, 'जवळपास ४ वाजत आले होते. हॉडसनने त्या तिघांचे मृतदेह एका रथात ठेऊन शहरात प्रवेश केला. त्या तिघांचे मृतदेह शहरातील एका उंच ठिकाणावर लोकांना दिसतील अशा पद्धतीने ठेवण्यात आले. गुप्तांग सोडलं तर त्यांच्या अंगावर कपड्याची एक चिंधी सुद्धा नव्हती. २४ सप्टेंबरपर्यंत मृतदेह त्याच ठिकाणी पडून होते. बरोबर चार महिन्यांपूर्वी आमच्या स्त्रियांची याच पद्धतीने याच ठिकाणी हत्या करण्यात आली होती.'
या घटनेनंतर हडसनने आपल्या भावाला पत्र लिहिलं होतं. त्या पत्रात तो म्हणतो, 'तिथं जमलेल्या लोकांना मी म्हणालो, हे तेच लोक आहेत ज्यांनी आमच्या निःशस्त्र महिला-मुलांची हत्या केली. आम्ही त्यांना त्यांच्या गुन्ह्याची शिक्षा दिली आहे.'
'मी त्या तिघांवरही गोळ्या झाडल्या. त्यांचे मृतदेह चांदणी चौकातल्या कोतवालीच्या समोर लोकांना दिसतील अशा पद्धतीने टाकण्याचे आदेश दिले. मी क्रूर नाहीये पण या लोकांना मारून मला पराकोटीचा आनंद मिळालाय.'
रेव्हरंड जॉन रॉटन यांच्या 'द चॅपलेन्स नॅरेटिव्ह ऑफ द सीज ऑफ दिल्ली' पुस्तकात लिहिल्याप्रमाणे, 'थोरला राजपुत्र अंगापिंडाने मजबूत होता. दुसरा त्याहून थोडा लहान होता, तर तिसरा राजपुत्र वीस वर्षांचा असावा.'
या तिघांचे मृतदेह ज्या ठिकाणी फेकले होते तिथे कोक रायफलचा एक गार्ड तैनात करण्यात आला होता. तीन दिवस ते मृतदेह कोतवालीच्या बाहेर तसेच पडून होते. त्यांची विटंबना करून शेवटी त्यांचा दफनविधी करण्यात आला. या सगळ्यामागे सुडाची भावना होती. कारण तीन महिन्यांपूर्वी अशाच पद्धतीने इंग्रज महिला मुलांच्या हत्या करून त्यांचे मृतदेह उघड्यावर फेकण्यात आले होते. लोकांनी त्यांची ही अवस्था बघावी अशी बंडखोरांची इच्छा होती.
२७ सप्टेंबरला ब्रिगेडियर शॉवर्स आपल्या सैनिकांसह उरलेल्या राजपुत्रांच्या शोधात निघाले. त्याच दिवशी राजपुत्र मिर्झा बख्तावर शाह, मिर्झा मेंडू आणि मिर्झा जवान बख्त शॉवर्सच्या हाती लागले.
ऑक्टोबर महिना सुरू झाल्या झाल्या आणखीन दोन राजपुत्र इंग्रजांच्या हाती लागले. त्यांनाही गोळ्या घालून ठार करण्यात आलं. या दोघा राजपुत्रांनी बंडखोरांच्या एका टोळीचं नेतृत्व केलं होतं. त्याचबरोबर अनेक इंग्रजांचे खून केल्याचा आरोप त्यांच्यावर लावण्यात आला होता.
दरम्यानच्या काळात एक विचित्र घटना घडली. या दोन्ही राजपुत्रांना देहदंडाची शिक्षा झाली तेव्हा ६० रायफल तुकडीतील काही सैनिकांनी आणि काही गोरखा सैनिकांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. मात्र यातली कोणतीही गोळी राजपुत्रांचा जीव घेऊ शकली नाही, ते फक्त जखमी झाले. शेवटी एका प्रोव्होस्ट सार्जंटने राजपुत्रांच्या मस्तकात गोळ्या झाडल्या आणि त्यांना ठार केलं.
कर्नल ईएल ओमनी त्यांच्या डायरीत लिहितात की, 'गोरखा सैनिकांनी जाणूनबुजून राजपुत्रांच्या शरीराच्या खालच्या भागावर गोळ्या झाडल्या होत्या. राजपुत्रांना वेदनादायक मृत्यू यावा या उद्देशाने त्यांनी ही कृती केली होती.' या राजपुत्रांना अस्वच्छ कपडे घालण्याची सक्ती करण्यात आली होती मात्र त्यांनी धैर्याने आपल्या मृत्यूला कवटाळलं.
बहादूरशहा जफरचे दोन पुत्र मिर्झा अब्दुल्ला आणि मिर्झा क्वैश इंग्रजांच्या तावडीतून निसटले.
उर्दू लेखक अर्श तैमुरी यांनी विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला 'किला-ए-मुल्ला की झलकीस' हे पुस्तक लिहिलं. यात दिल्लीत सांगितल्या जाणाऱ्या लोककथाच लिहिण्यात आल्यात. या पुस्तकात म्हटल्याप्रमाणे, या दोन राजपुत्रांना हुमायूनच्या कबरीत ठेवलं होतं. तिथंच एक शीख रिसालदार होता.' त्या रिसालदाराला राजपुत्रांची दया आली. त्याने या दोघांना इथं कशासाठी उभे आहात असं विचारलं. यावर ते राजपुत्र म्हणाले की, साहेबांनी इथं उभं राहायला सांगितलंय.
तो शीख त्यांना म्हणाला की, स्वतःवर थोडी तरी दया दाखवा. तो इंग्रज जेव्हा परत येईल तेव्हा नक्कीच तुमचा जीव घेईल. त्यापेक्षा इथून पळा, श्वास घेण्यासाठी सुद्धा थांबू नका. असं बोलून तो शीख पाठमोरा फिरला.
हे दोन्ही राजपुत्र वेगवेगळ्या दिशेने धावायला लागले. यातला मीर क्वाएश साधूचा वेष धारण करून उदयपूरला पोहोचला. तिथल्या महाराजांनी दोन रुपये पगारावर त्याला ठेऊन घेतलं. हॉडसनने क्वाएशला शोधण्यासाठी आकाश पातळ एक केलं पण तो काही हॉडसनला सापडला नाही.
बहादूर शाह जफरचा दुसरा मुलगा अब्दुल्ला टोंक संस्थानात पळून गेला. तिथं त्याला गरिबीत आयुष्य काढावं लागलं पण तो शेवटपर्यंत इंग्रजांच्या हाती लागला नाही. बहादूरशहाच्या इतर मुलांना एकतर फाशी देण्यात आली तर अर्ध्यांना काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगायला पाठवून दिलं. काही राजपुत्रांना आग्र्याला तर काहींना कानपूर आणि अलाहाबादच्या तुरुंगात डांबून ठेवण्यात आलं. त्यांचे एवढे हाल करण्यात आले की दोन एक वर्षात हे राजपुत्र मरण पावले.
इंग्रजांनी बहादूर शाह जफरला वचन दिलं होतं की ते त्याला मारणार नाहीत, त्यांनी हे वचन पाळलं. बादशाहाला त्यांनी दिल्लीपासून दूर बर्माला पाठवलं. याच ठिकाणी ७ नोव्हेंबर १८६२या दिवशी दिल्लीच्या बादशहाने अखेरचा श्वास घेतला. बहादूर शहा जफर यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा देह रंगून जवळील “श्वेडागोन पगोडा” येथे दफन करण्यात आला. यानंतर काही वर्षांनी त्याठिकाणी त्यांची दर्गा बनविण्यात आली.
बहादूर शहा जफर यांना लोक एक सुफी संत मानत असतं. त्यामुळेच आजसुद्धा सर्व धर्मांचे लोक त्यांच्या स्मारकावर श्रद्धापुर्वक फुल अर्पण करतात.
बहादूर शहा यांच्या कारकिर्दीत उर्दू शायरीचा मोठ्या प्रमाणात विकास झाला होता. मुगल शासक बहादूर शहा जफर स्वत: एक प्रख्यात शायर आणि कवि होते. त्यांच्या उर्दू शायरी आणि त्यांचं भारताप्रती असलेलं प्रेम याकरता देशात आजसुद्धा त्याचं नाव घेतलं जातं. बहादूर शहा जफर यांनी साहित्यिक क्षेत्रांत देखील आपले योगदान दिले आहे. ते एक राजनेता आणि कवि असण्याबरोबर संगीतकार तसंच, सौंदर्यानुरागी व्यक्ती होते. तसंच त्यांना सुफी संताची उपाधी सुद्धा देण्यात आली होती.
सन १८५७ साली झालेल्या स्वातंत्र्याच्या पहिल्या उठावाच्या वेळेला त्यांनी दिलेल्या योगदाना बद्दल सन १९५९ साली त्यांच्या नावाने “ऑल इंडिया बहादूर शहा जफर एकेडमी” ची स्थापना करण्यात आली. याशिवाय, दिल्ली शहरातील एका रस्त्याच्या मार्गाला बहादूर शहा जफर यांचे नाव देण्यात आले आहे. इतकेच नाही तर भारतातील अंतिम मुगल शासक म्हणून त्यांच्या जीवनावर आधारित काही हिंदी-उर्दू चित्रपट बनविण्यात आले आहेत.
बहादूर शहा जफर यांच्या दरबारातील दोन मुख्य शायर मोहम्मद गालिब आणि जौक यांना शायर लोक आजसुद्धा आदर्श मानतात. बहादूर शहा जफर स्वत:ला एक महान शायर मानत असत. त्यांच्या अधिकतर गजल या विशेष करून जीवनातील वास्तव आणि प्रेमावर आधारित आहेत.
त्यांनी आयुष्यातील शेवटच्या दिवसात रंगून येथे पुष्कळ गजल लिहिल्या होत्या. त्यांनी लिहिलेल्या शायरीबद्दल विशेष सांगायचं म्हणजे, कैदेत असताना बहाद्दूरशाह यांना गजल लिहिण्याकरता लेखणी देण्यात आली नव्हती. शायरीची आवड असलेल्या बहादूरशाह जफर यांनी तुरुंगात जळालेल्या आगपेटीच्या काड्यांच्या साह्याने भिंतीवर गजल लिहिल्या.
बहादूर शहा जफर हे फार काही महत्वकांक्षी राजे नव्हते.
परंतु, स्वभावाने ते खूपच दयाळू आणि दानशूर व्यक्ती होते. त्यांनी आपल्या जीवनात दुसऱ्या कुठल्या धर्माची कधीच अवहेलना केली नाही. सर्वच धर्मांचा त्यांनी आदर केला होता.
त्यांनी लिहिलेली एक गजल अत्यंत सुप्रसिद्ध आहे. आपल्या आयुष्यातील शोकांतिका व शेवटच्या दिवसांतील अगतिकता त्यांच्या या रचनेमध्ये दिसुन येते. एका सत्ताधीश सम्राटाची शेवटच्या क्षणी झालेली दैन्यावस्था त्यांच्या रचनेतुन आपल्याला खुप काही शिकवून आणि धडा देऊन जाते...
लगता नहीं है जी मेरा उजड़े दयार में,
किस की बनी है आलम-ए-नापायदार में.
बुलबुल को बागबां से न सैयाद से गिला,
किस्मत में कैद लिखी थी फसल-ए-बहार में.
कह दो इन हसरतों से कहीं और जा बसें,
इतनी जगह कहां है दिल-ए-दाग़दार में.
एक शाख गुल पे बैठ के बुलबुल है शादमान,
कांटे बिछा दिए हैं दिल-ए-लाल-ए-ज़ार में.
उम्र-ए-दराज़ मांग के लाए थे चार दिन,
दो आरज़ू में कट गए, दो इन्तेज़ार में.
दिन ज़िन्दगी खत्म हुए शाम हो गई,
फैला के पांव सोएंगे कुंज-ए-मज़ार में.
कितना है बदनसीब 'ज़फर' दफ्न के लिए,
दो गज़ ज़मीन भी न मिली कू-ए-यार में.
- बाळासाहेब कदम

1946 में लाहौर गेट, लाल किला दिल्ली।

भगतसिंह

फाशीच्या एक दिवस आधी म्हणजे २२ मार्च १९३१ ला आपल्या जवळच्या मित्रांना भगतसिंह ह्यांनी लिहिलेलं हे पत्र दुर्दम्य आशावाद आहे ह्या पत्रात मृत्यूलाही आव्हान होती ही माणसं...
जिवंत राहण्याची महत्त्वाकांक्षा नैसर्गिकरित्या माझ्यातही असायला हवी मी ती लपवू इच्छित नाही पण माझं जिवंत राहणं सशर्त आहे मी अटक होऊन किंवा जखडून जिवंत राहू इच्छित नाही...
माझं नाव हिंदुस्तानी इंकलाबी पार्टीचं मध्यवर्ती निशाण बनलं आहे आणि इन्कलाब पसंद पार्टीचे आदर्श आणि बलीदानांनी मला प्रचंड उंचीवर नेलंय एवढ्या उंचीवर की जिवंत राहून मी ह्याहून उन्नत कदापी होऊ शकणार नाही...
आज माझ्या कमजोरी लोकांसमोर नाहीत जर मी फाशी पासून स्वतःला वाचवलं तर मात्र त्या जगजाहीर होतील आणि इन्कलाबचं निशाण निस्तेज पडेल किंवा कायमचं नष्टही होईल परंतु माझी टेचात निर्भयपणे हसत हसत फाशीपर्यंत जाण्याची उमंग पाहून हिंदुस्तानी माता स्वतःच्या पोटच्या गोळ्यात भगतसिंह पाहतील आणि देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी बलिदान देणाऱ्यांची संख्या एवढी टिपेला पोहोचेल की इन्कलाब थांबवणं साम्राज्यवाद्यांच्या सर्वतोपरी प्रयत्नांच्याही हातात राहणार नाही...
होय, एक विचार मात्र आजही (मनाला) चुटपुट लावून जातो देश आणि मानवतेसाठी ज्या काही तीव्र इच्छा माझ्या मनात होत्या त्याचा हजारावा हिस्साही मी पूर्ण करू शकलो नाही जर जिवंत राहू शकलो असतो तर बहुतेक त्यांना पूर्ण करण्याची संधी मला मिळाली असती आणि त्या इच्छा मी पूर्ण करू शकलो असतो...
ह्या शिवाय कोणतंही लालूच माझ्या मनात फाशीपासून वाचून राहण्यासाठी कधी आलंच नाही माझ्यापेक्षा जास्त सौभाग्यशाली कोण असेल ? मला अश्यात स्वतःचा प्रचंड अभिमान वाटतो आताश्या प्रचंड अधीरतेनं शेवटच्या परीक्षेची मी वाट बघतोय इच्छा आहे ती अजून जवळ यावी...
―――――――――
#भगतसिंह

Gandhi Ji is on the way to England. A rare photograph from his travels shows him posing on the ship.

 

दिल्ली में मौजूद हुमायूँ का मक़बरा साल 1858 में, यहीं से 1857 में अंग्रेज़ों ने बहादुर शाह ज़फ़र को गिरफ़्तार किया था #HistoryOfMuslims

 

टीपू सुल्तान

Tipu Sultan was not just Tiger of Mysore but Sher-e Hind (شیر ھند) 'Tiger of Hind'
One day's life of a lion is preferable to hundred years of a jackal - Tipu Sultan
شیر کی ایک دن کی زندگی گیدڑ کی سو سالہ زندگی سے بہتر ہے۔ ٹیپو سلطان
शेर की एक दिन की ज़िदगी गीदड़ की सौ साल की ज़िंदगी से बेहतर है ۔ टीपू सुल्तान

Bahadur Shah Zafar, the last Mughal king A rare photograph taken during exile in Burma (1857-1859). The Mughals!

 

मौलवी अलाउद्दीन हैदर

मौलवी अलाउद्दीन हैदर स्वतंत्रता-संग्राम 1857 के क्रांतिकारी थे।


हैदर का जन्म 1824 ई• में तेलंगाना राज्य के नलगोंडा ज़िले में हुआ था।
उन्होंने इसलामी तौर तरीकों से शिक्षा ग्रहण की।
शिक्षा की समाप्ति के पश्चात वह हैदराबाद की मक्का मस्जिद के इमाम बन गए।
1857 के गदर के दौरान ब्रिटिश प्रशासन द्वारा ज़मीदार चेदा खान को गिरफ्तार कर हैदराबाद रेजीडेंसी भवन में बंद कर दिया गया। जिससे हैदराबाद की जनता उग्र हो गयी।
#तुर्रम_खां एवं मौलवी अलाउद्दीन मिलकर हैदराबाद रेजीडेंसी भवन पर हमला करने की योजना बनाने लगे। जिसको उन्होंने तय समय पर अंजाम दिया गया।
17 जुलाई 1857 को नमाज़ के बाद मौलवी अलाउद्दीन ने अपने दोस्त तुर्रम खां एवं अन्य लोगों के साथ मिलकर हैदराबाद रेजीडेंसी भवन पर धावा बोल दिया।
हमले के जुर्म में मौलवी अलाउद्दीन को गिरफ्तार कर अंडमान निकोबार ( सेलुलर जेल ) काले पानी की सज़ा सुनाई गई।
वह लगभग 30 वर्षों तक सेलुलर जेल में रहे और वही पर उनकी मृत्यु हो गई।
#MuslimFreedomfighterOfIndia,
#MuslimFreedomFightera

आजाद थे, आजाद हैं, और आजाद ही रहेंगे !!

Freedom fighter Chander Sekhar Azad whose death anniversary falls today, He was shot on27th February 1931 in alffred park Allahabad.

#ChandrashekharAzad

 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची एक सभा सुरु होती तिथे गाडगे महाराज पोहचले…
अचानक गाडगे बाबांना पाहून बाबासाहेब देखील अचंबित झाले वर केलेल्या दोन्ही हातात हार घेऊन व्यासपीठा समोर उभ्या असलेल्या गाडगे महाराजांना बाबासाहेब म्हणाले.... "बाबा तुम्ही खाली का उभे? वर या ना."
गाडगे बाबा म्हणाले "नाही बाबासाहेब तुम्हीच खाली या आणि या अडाण्याचा हार घ्या." हे ऐकून बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले "बाबा, तुम्ही अगोदर वर या मग मी हार घेईन" ह्याच्यावरती गाडगेबाबांचे उत्तर होते "नाही बाबासाहेब, तुम्हीच आधी खाली या." बराच वेळ ते दोन महापुरूष एकमेकांना विनंत्या करीत होते.
बाबासाहेबांच्या भाषणाची तार तुटली होती. वेळ होत होता म्हणून बाबासाहेब जरा रागातच म्हणाले. "बाबा तुम्ही, स्टेजवर का येत नाही..? त्यावर ते संतशिरोमणी गाडगे महाराज शांतपणे स्नेहाद्र आवाजात बोलले." बाबासाहेब तुम्ही ज्या स्टेजवर उभे आहात, त्या स्टेजला पाय लावायची माझी तरी लायकी नाही.'' गाडगेबाबांच्या तोंडून असे बोल बाहेर पडताक्षणीच बाबासाहेब मंचावरून खाली उतरले. त्या महान संतांची पुष्पमाला स्वीकारली आणि दोघांनी एकमेकांना प्रेमाने कडकडून मिठी मारली.
"आता तुमचे चालू द्या." असे बोलून क्षणांत गाडगे महाराज निघून गेले. याला म्हणतात एका निष्कलंकित चारिञ्याने दुसऱ्या निष्कलंकित चारिञ्याची केलेली कदर... गाडगे महाराजांचा निरोप घेऊन बाबासाहेब मंचाकडे वळले तर काय आश्चर्य... स्टेजवरील सर्व खुर्च्या रिकाम्या. सर्व नेते व कार्यकर्त्यांनी खाली प्रेक्षकांत बसणे पसंत केले. बाबासाहेब एकटेच मंचावरून भाषण देत होते आणि श्रोते मंत्रमुग्ध होऊन ऐकत होते. जेव्हा गाडगेबाबांचे कीर्तन चालू असायचे. तेव्हा बाबासाहेब तिथे गेल्यावर खालीच बसायचे.
लोक त्यांना म्हणायचे की बाबासाहेब आपण वर बसा. पण बाबासाहेब मात्र, खालीच बसायचे. ‘जेथे संत गाडगेबाबा असतील तेथे घाण असूच शकत नाही. ''स्वतःच्या मुलाच्या मृत्यूने गाडगेबाबांवर कुठलाही परिणाम झाला नाही. परंतु बाबासाहेबांचा मृत्यू झाला हे समजल्यावर अवघ्या 14 दिवसात प्राण सोडणारे संत गाडगेबाबांचे आणि बाबासाहेबांचे संबंध कसे असतील? याची जाणीव यातून होते.
संत गाडगे महाराज म्हणजे चालते बोलते विद्यापीठ होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शिक्षण संस्थेला गाडगे महाराजांनी पंढरपूर येथील धर्मशाळा उपलब्ध करुन दिली होती. स्वत: एकही दिवस शाळेत न जाणाऱ्या संत गाडगे महाराजांना शिक्षणाचे महत्व समजले होते. आजही गाडगे महाराजांचे विचार आपल्या पिढीला प्रेरक ठरणारे आहेत.
- #अमर_रामचंद्र_गोडसे

आजच्या सावरकर पुण्यतिथी निमित्त, त्यांचे मौलिक विचार

१) "गाय माणसाची माता कशी असू शकेल? ती बैलाची माता आहे"
२) युरोपियन लोकांची संस्कृती अप-टू-देट,अद्ययावती तर आमची श्रुती-स्मृती पुरोणोक्त म्हणजे जुनी पुराणी"
३) एकेकाळी मागासलेला युरोप, त्याने त्यांचे बायबल मिटताच हजार वर्षाने आमच्या पुढे गेला"
४) "धर्मबळाची नांगी ठेचिल असे एकच बळ आहे ते म्हणजे
विज्ञानबळ"
५) "यज्ञाने-अग्निपूजेने कोणतेही भौतिक हित साधत नाही"
६)"मागासलेल्या धर्मग्रंथांस त्रिकालाबाधित मानल्याने आम्ही त्यांच्या इतकेच मागासलेले राहिलो"
७)"बोरूच्या लेखणीपलिकडे पाच हजार वर्षात आम्ही दुसरे लेखनसाधन कल्पू शकलो नाही"
८)"काल काय झाले ते सांगण्याचा अधिकार धर्मग्रंथाचा असू शकेल पण आज काय योग्य आहे ते सांगण्याचा अधिकार,प्रत्यक्षनिष्ठ प्रयोगक्ष्म विज्ञानाचा"
९) "आमच्या देशाने सहस्रवर्षं यज्ञातुन व अग्निहोत्रातून खंडोगणती तूप जाळले त्या देशात सतत महामारी,रोगराई, पण पळीभरही तूप असल्या आगीत न जाळणारे यूरोप-अमेरिकादि देश मात्र आयुर्मान"
१०)"ग्रंथ जेवढा प्राचीन,जुना तेवढे त्याच्यातील ज्ञान कालबाह्य झाल्याचा धोका मोठा असतो"
११)" गोपूजा काय किंवा पंचगव्य काय यांची भलावण करणे म्हणजे निव्वळ भाकडपणा आहे"
१२)"सारे नवग्रह मठ्ठ, त्यांना शतकानुशतके प्रार्थना-उपासना करून आम्ही काय मिळवले?"
१३) " गोमांस विषयक हिंदूंची पोथीनिष्ठता जितकी राष्ट्रास घातक तितकीच मुसलमानांची वराहमांस विषयक पोथीनिष्ठता राष्ट्रास घातकच आहे"
१४) "सजातीय विवाहतून झालेल्या संततीपेक्षा विजातीय विवाहातून झालेली संतती अनेकदा श्रेष्ठ ठरली आहे"
【संदर्भ : विज्ञाननिष्ठ निबंध】
स्वत:ला हिंदूत्ववादी व सावरकर-भक्त म्हणवणाऱ्यांना सावरकरांचे हे विज्ञाननिष्ठ विचार मात्र सोयिस्कर रित्या पचनी पडत नाही. तिथे मग त्यांच्या चरितार्थावर प्रश्नचिन्ह लागतो ना !
त्यांचा एकच घोषा असतो- सावरकर हे प्रखर देशभक्त व स्वातंत्र्यवीर होते. स्वतःच स्वतःला स्वातंत्र्यवीर म्हणवून घेणारे सावरकर कितपत देशभक्त होते, हे त्यांच्या आयुष्यातील अनेक घटनांवरून स्पष्ट होते. इतर क्रांतिकारकांना "मारता मारता मरेस्तो (ब्रिटिशांशी) झुंजेन" अशी शपथ देणारे सावरकर हे मात्र जेंव्हा पन्नास वर्षांच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली तेंव्हा त्यांचे हातपाय गळाठले व अंदमानात भरती होताच दोन महिन्यांत त्यांनी पहिले माफीपत्र दिले व नंतर अनेक माफीपत्रे ते ब्रिटिशांना लिहित गेले. त्यावर मखलाशी अशी की पन्नास वर्षं तुरुंगात सडून आयुष्य व्यर्थ घालवण्यापेक्षा तुरुंगातून बाहेर सुटून आल्यास भारतमातेच्या स्वातंत्र्यासाठी काहीतरी भरीव कामगिरी करून आयुष्य सत्कारणी तरी लावता येईल. दोन काळ्या पाण्याची शिक्षा झालेल्या खतरनाक (?) सावरकरांना दहा वर्षांतच ब्रिटिशांनी अंदमानातून मुक्त का केले, याचे पटण्याजोगे स्पष्टीकरण मात्र सावरकर-भक्त देत नाही. त्यांचे उदात्तीकरण करण्यासाठी मग ते सावरकरांना गांधीजींच्या( व नेहरुंच्या) तुलनेत किती जास्त दिवस तुरुंगात ठेवले, याचा तक्ता देऊन, ब्रिटिशांच्या गांधीजींना किती लाठ्या खाव्या लागल्या, यांचा वायफळ हिशोब मांडून, त्यावरून त्यांचे देशासाठीच्या योगदानाचे मोल ठसवू पहातात.
सावरकरांनी इतरांच्या खांद्यावर बंदूक ठेवून (व आपण नामानिराळे राहण्याचा चतुरपणा दाखवत) हिंसेचा मार्ग अवलंबला होता तर गांधीजींनी कधीच शस्त्र हाती न घेता सविनय कायदेभंग व ब्रिटिशांविरोधात जनजागरणाचे काम केले होते. गुन्ह्याच्या प्रमाणात इतकी तफावत असतांना दोघांनाही समान शिक्षा कशी होऊ शकेल, हा साधा विचारही सावरकरभक्तीमुळे विवेक हरवलेल्यांना व तरीही स्वतःला बुद्धिमान समजणाऱ्यांना कसा शिवत नाही, ह्याचे आश्चर्य वाटते. बरे, ज्या हेतूने अंदमानातून सुटका करवून घेतल्याचा दावा केला गेला तर ते इप्सित साधण्यासाठी अंदमानोत्तर काळात ब्रिटिश विरोधी एखादे तरी कृत्य त्यांनी केले होते काय, तर याबाबतीत नन्नाचाच पाढा ! उलट भारतीय संघराज्यात सामिल होऊ नये म्हणून भारतातल्या विविध संस्थानिकांना फूस लावण्याचे काम करूनही त्यांनी, आपली विवेकबुद्धी हरवलेल्या भक्तांच्या मनात, आपली स्वतःची फाळणी विरोधी व अखंड भारतवादी अशी प्रतिमा निर्माण करण्यात मात्र यश मिळवल्याचे दिसते. सावरकरांना ब्रिटनमध्ये सर्वात प्रथम चार महिन्यांचा कारावास का भोगावा लागला होता व त्यांची कथित पहिली पत्नी कासाबाई ही निराशाग्रस्त होत शंकरलाल कनौजिया यांचे बरोबर का पळून गेली, हे साधे प्रश्नही त्यांच्या भक्तांना पडत नाही. मदनलाल धिंग्रा यांना ब्रिटिश ऑफिसर वायली याचा खून करण्याची "प्रेरणा" त्यांनीच दिली की जे काम ते स्वतःही करू शकले असते. पण ते शेवटपर्यंत प्रेरणेचे पुरवठादार च्या भूमिकेतच वावरले. वायलीहत्येची कामगिरी फत्ते झाल्यानंतर त्यांनी त्या हत्येची जबाबदारी शिताफीने झटकली. धिंग्राने लंडनमध्ये एका वृत्तपत्राला दिलेल्या मुलाखतीत यावरून चिडून जाऊन सावरकरांना त्याने "भ्याड" म्हणून संबोधले होते. सावरकरांनी दिलेल्या प्रेरणेतून ज्या घटनांना अंजाम मिळाला त्यापैकी एकाही घटनेची जबाबदारी त्यांनी घेतली नाही. ज्यांनी त्या प्रेरणा कृतित उतरवल्या त्या धिंग्रा/कान्हेरे/पिंगळे/गोडसे हे फासावर चढले पण सावरकर मात्र प्रत्येकवेळी चतुराईने सही सलामत सुटत ८३ वर्षांचे पूर्ण आयुष्य जगले. सावरकरांनी दयाही ब्रिटिशांकडे या कृत्यांसाठी मागितली की ज्या कृत्यांसाठी धिंग्रा/अनंत कान्हेरे हे फासावर गेले. धिंग्रा/कान्हेरे/पिंगळे/गोडसे यांना फाशीच्या तख्तावर नेणाऱ्या प्रत्येक कृत्याची जबाबदारी तात्यांनी टाळल्याचे दिसते. "१८५७ : भारताचे स्वातंत्र्यसमर" हे पुस्तक लिहून १८५७ च्या घटनांचे प्रथमच गौरवीकरण केल्याचे श्रेय त्यांनी घेतले पण कार्ल मार्क्स यांनी १८८३ या सावरकरांच्या जन्मसालाआधीच याच शीर्षकाचे पुस्तक लिहिले होते, ही गोष्ट चतुराईने लपवली गेली. म्हणजेच कॉंग्रेसच्याच वल्लभभाई पटेल/सुभाषबाबू/भगतसिंग (हो, भगतसिंग हेदेखील सुरुवातीस कॉंग्रेसचेच सदस्य होते व नंतर ते डाव्या विचारसरणीकडे आकृष्ट झाले.) वगैरे लोकोत्तर पुरुषांचा वारसा लाटण्याचा लुच्चेपणा जसा वर्तमान भाजपा शासन करते तसाच काहीसा लुच्चेपणाचा पायंडा हा त्यांना(च) वंदनीय नेत्याने आधीच घालून दिला होता तर ! तोवर भारताच्या स्वातंत्र्य समरात मुसलमानांचा ही खूप वाटा होता, असा गौरवास्पद उल्लेख करणाऱ्या तात्यांनी मुस्लिमांचा द्वेष करण्याचे १८०° तफावतीचे धोरण अंदमानोत्तर का अवलंबले व केवळ भारत हा हिंदूंचाच, असे का प्रतिपादन केले, हे कोडेच होते. बरं, त्याच मुस्लिमांच्या लीग सोबत भारतातील चार प्रांतात ते सत्तेत भागीदारी करून होते. किती विरोधाभास ! त्यांनी म्हणे सशस्त्र क्रांतीदल उभारले होते. पण स्वातंत्र्यापूर्वी नौखालीत मुस्लिमांनी जेंव्हा हिंदूंचे हत्याकांड चालविले होते तेंव्हा, जिथे सावरकरांची हिंदू महासभा मुस्लिम लीग सोबत सत्तेत सहभागी होते तिथे, ते क्रांतिदल हिंदूंच्या रक्षणार्थ का धावून गेले नाहीत? काय आचमने घेत बसले होते? तेथे हिंदूंच्या मदतीसाठी एकच जण निधडेपणाने केवळ पंचानिशी धावला ज्यांचा सावरकरांनी सातत्याने द्वेषच केला. सावरकरांची अंदमानातून सुटका करावी, यासाठी ह्याच महात्म्याने सुचवले होते, अशी लोणकढी थाप राजनाथसिंह यांनी "ठोकून देतो ऐसाजे" स्वरूपात मारली. इतिहासाची विकृत स्वरूपात मांडणी करणे, हा तर हिंदूत्ववाद्यांचा हातखंडा खेळ. सावरकरांनी जर गांधीजींनी सुचवल्यावरूनच माफी मागितली (अन्यथा ते संपूर्ण पन्नास वर्षांची काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगण्यास तत्परच होते जणू !) हे जर खरे होते तर आपणाविषयी सद्भाव बाळगणाऱ्याच्या हत्येचे प्रयत्न करणारे ते कृतघ्न देखील होते, हे सिद्ध होते. म्हणजेच ते केवळ माफीवीरच नाही तर कृतघ्न ही होते, हेही आपसूकच सिद्ध होते. असो, आम्हास हे ठाऊक आहे की कोळसा कितीही उगाळला तरी तो काळाच !
हे म्हणे सुभाषचंद्र यांचेही गुरू होते व त्यांनी सावरकरांकडूनच ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा घेतली, अशी लोणकढी हे सावरकर भक्त ठोकून देतात. १९३९ मध्ये सुभाषचंद्र यांनी सावरकरांची भेट घेऊन त्यांनी द्विराष्ट्रवादाला सोडचिठ्ठी द्यावी, असा आग्रह धरला. पण त्यांना निराशेने परतावे लागले. बोसांनी आपल्या भावाला लिहिलेल्या पत्रात उद्विग्नतेने लिहिले, "हा माणूस (म्हणजे तात्या) अस्मितेच्या खोट्या कल्पनांनी व न्यूनगंडांनी इतका पछाडलाय की हा देशाचं विभाजन पत्करेल पण देशाच्या एकात्मतेसाठी काही करणार नाही !" त्या उद्विग्नतेतूनच सुभाषबाबूंनी त्या दिवशीची प्रस्तावित सभा रद्द केली. सावरकर हे सुभाषबाबूंचे गुरू असते तर आझाद हिंद फौजेत अनेक वरिष्ठ पदांवर मुस्लिम अधिकारी दिसलेच नसते. ब्रिटिशांनी १९२४ सालीच सावरकर हे रत्नागिरी येथे पत्नीसह वास्तव्य करतांना त्यांना पेन्शन देऊ केले. ते का, हा साधा प्रश्न त्यांच्या भक्तांना पडत नाही. एका काळ्या पाण्याची शिक्षा झालेल्यांवर कुठलीही दयामाया ब्रिटिश दाखवत नव्हते, अनेकजण ठार वेडे होईपर्यंत शिक्षा भोगत होते आणि ह्या दोन काळ्या पाण्याची शिक्षा झालेल्या आणि स्वतःलाच स्वातंत्र्यवीर म्हणवून घेणाऱ्यावर ब्रिटिश मेहेरबान होत मासिक पेन्शन देऊ लागले ! Wonderful !!
दया, कुछ तो भी गडबड है. कहीं देश विभाजन करके स्वतंत्रता आंदोलन को ब्रेक लगाने की सुपारी तो ब्रिटिशों से इसने नहीं ली थीं ? वरना, पचास साल की कालापानी की सज़ा जिसपर थोपी गई थीं उसपर ब्रिटिश सल्तनत इतनी मेहरबान क्यों होती?

M A Jinnah with his close industrialist friend Ram Kishan Dalmia. Jinnah sold his bunglow 10 - Aurangzeb Road New Delhi to him, he got the bunglow washed with ganga jal ! He had 17 children from 6 wives.Dalmia was the name of his his ancestral village in Haryana.

He was the owner of a big textile industry named Sutlej Textile Mills in Okara which he owned till 1965, He used to visit it quite frequently till then. It was nationalized as enemy property during the 1965 war and was unfortunately destroyed within 10-12 years. It was a huge unit that employed around 6000 workers and was a model industry that looked after its employees very generously.