सातवाहनकालीन चौल: प्राचीन महाराष्ट्राच्या आंतरराष्ट्रीय सागरी व्यापाराचे प्रवेशद्वार

महाराष्ट्राच्या प्रदीर्घ आणि वैभवशाली इतिहासातील एक अत्यंत सुवर्णपान म्हणजे सातवाहन साम्राज्याचा काळ. इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत चाललेल्या या प्रदीर्घ कालखंडात महाराष्ट्राने केवळ राजकीय आणि सांस्कृतिकच नव्हे, तर आर्थिक क्षेत्रातही मोठी भरारी घेतली होती. या अभूतपूर्व आर्थिक भरभराटीचे एक प्रमुख केंद्र म्हणजे कोकण किनारपट्टीवरील 'चौल' हे प्राचीन बंदर आणि गाव. आजच्या रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यात अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर कुंडलिका नदीच्या मुखाशी वसलेले चौल हे आज जरी एक शांत आणि छोटेसे गाव वाटत असले, तरी दोन हजार वर्षांपूर्वी, म्हणजेच सातवाहन काळात ते एक जागतिक दर्जाचे आणि गजबजलेले आंतरराष्ट्रीय बंदर होते. सातवाहन राजांनी दख्खनच्या पठारावर जी स्थिर आणि प्रबळ सत्ता निर्माण केली होती, तिचा थेट फायदा कोकणातील बंदरांच्या विकासाला झाला, ज्यामध्ये चौल हे एक अत्यंत अग्रगणी आणि महत्त्वाचे नाव होते.
चौल या गावाला प्राचीन काळी अनेक वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जायचे. 'चेंबूल', 'चेमुल', 'चंपावती', आणि 'चिमुल' अशी याची काही जुनी नावे तत्कालीन साहित्यात आणि ब्राह्मी शिलालेखांमध्ये आढळतात. या बंदराची कीर्ती केवळ भारतभरच नव्हे, तर सातासमुद्रापार युरोप आणि आफ्रिका खंडांपर्यंत पसरलेली होती. ग्रीक आणि रोमन भूगोलातज्ज्ञांच्या आणि प्रवाशांच्या नोंदींमध्ये चौलचा वारंवार अत्यंत सन्मानाने उल्लेख आलेला आहे. 'पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रीयन सी' या पहिल्या शतकातील एका अज्ञात ग्रीक खलाशाने लिहिलेल्या प्राचीन ग्रंथात या बंदराचा उल्लेख 'सिम्युल्ला' (Symulla) असा करण्यात आला आहे. त्या ग्रंथानुसार हे बंदर तत्कालीन जागतिक व्यापारातील एक अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र होते. जगप्रसिद्ध ग्रीक खगोलशास्त्रज्ञ आणि भूगोलतज्ज्ञ टॉलेमी याने देखील आपल्या दुसऱ्या शतकातील ग्रंथात चौलचे वर्णन एक अत्यंत मोठे आणि व्यापारीदृष्ट्या महत्त्वाचे शहर म्हणून केले आहे. यावरून सातवाहन काळात चौलने जागतिक व्यापार नकाशावर मिळवलेले अढळ स्थान स्पष्ट होते.
सातवाहन काळातील चौल हे केवळ एक गाव नव्हते, तर ते एक अतिशय गजबजलेले आणि श्रीमंत महानगर असावे. येथील बंदरात दररोज अनेक मोठी जहाजे नांगरलेली असायची. रोमन साम्राज्य, इजिप्त, ग्रीस आणि आखाती देशांमधील व्यापारी आपली भव्य जहाजे घेऊन या बंदरात मोठ्या संख्येने येत असत. भारताच्या अंतर्गत भागातून, विशेषतः दख्खनच्या पठारावरून मोठ्या प्रमाणावर माल बैलगाड्यांच्या आणि गाढवांच्या तांड्यांवर लादून सह्याद्रीचे कठीण घाट ओलांडून चौल बंदरात आणला जात असे. येथून प्रामुख्याने उच्च प्रतीचे सुती कापड, मलमल, मसाल्याचे पदार्थ, विविध प्रकारची मौल्यवान लाकडे, हस्तिदंताच्या कलाकुसरीच्या वस्तू, आणि नीलमणी व गोमेद यांसारखी मौल्यवान रत्ने परदेशात निर्यात केली जात असत. याच्या मोबदल्यात परदेशी व्यापारी आपल्यासोबत रोमन सोन्या-चांदीची नाणी, उत्तम प्रतीचे मद्य (वाईन), विविध धातू, काचेच्या वस्तू आणि सुगंधी द्रव्ये घेऊन येत. या अफाट व्यापारामुळे चौलचे व्यापारी आणि स्थानिक नागरिक अत्यंत श्रीमंत आणि वैभवसंपन्न झाले होते. सातवाहन राजांच्या तिजोरीत जकात आणि करांच्या माध्यमातून येणारा मोठा महसूल याच बंदरातून येत असे.
चौलच्या या विलक्षण भरभराटीमागे त्याची नैसर्गिक भौगोलिक रचना आणि सातवाहन राजांचे दूरदर्शी धोरण हे प्रमुख कारण होते. कुंडलिका नदीच्या मुखाशी असल्याने येथे जहाजांना नांगरण्यासाठी नैसर्गिक आणि वादळांपासून सुरक्षित अशी खाडी उपलब्ध होती. या बंदराचा थेट संबंध सातवाहनांची राजधानी असलेल्या 'प्रतिष्ठान' (आजचे पैठण), आणि 'जुन्नर', 'तेर', 'नेवासे' यांसारख्या मोठ्या व्यापारी व प्रशासकीय शहरांशी होता. दख्खनच्या पठारावरील हा कच्चा आणि पक्का माल नाणेघाट, बोरघाट, आणि ताम्हिणीसारख्या प्राचीन घाटवाटांमधून खाली कोकणात आणला जायचा आणि तिथून तो खुशकीच्या मार्गाने किंवा खाडीच्या मार्गाने चौलला पोहोचायचा. सातवाहन राजांनी या व्यापारी मार्गांवर प्रवाशांच्या आणि व्यापाऱ्यांच्या सुरक्षेसाठी भक्कम बंदोबस्त ठेवला होता, ज्यामुळे व्यापार करणे अधिक सुरक्षित आणि फायदेशीर झाले होते. सातवाहनांच्या काही नाण्यांवर दोन शिडांच्या जहाजांचे चित्र आढळते, यावरून चौल सारख्या बंदरांवरून चालणाऱ्या सागरी व्यापाराचे महत्त्व त्यांनी किती जाणले होते हे दिसून येते.
कोणत्याही भागात जेव्हा व्यापारातून मोठी संपत्ती निर्माण होते, तेव्हा त्याचा थेट सकारात्मक प्रभाव तिथल्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनावर पडतो. सातवाहनकालीन चौल याला अपवाद नव्हते. येथील श्रीमंत व्यापाऱ्यांनी, ज्यांना तत्कालीन भाषेत 'सार्थवाह' किंवा 'श्रेष्ठी' म्हटले जायचे, त्यांनी तत्कालीन प्रचलित असलेल्या बौद्ध धर्माच्या प्रसारासाठी आणि बौद्ध भिक्खूंसाठी सढळ हाताने दान दिले. कान्हेरी, कुडा, महाड आणि कर्ले यांसारख्या पश्चिम महाराष्ट्रातील आणि कोकणातील अनेक बौद्ध लेण्यांमध्ये जे प्राचीन ब्राह्मी शिलालेख आढळतात, त्यामध्ये चौल (चेमुल) येथील व्यापाऱ्यांनी दिलेल्या दानांचे स्पष्ट उल्लेख आहेत. मुंबईजवळील कान्हेरी लेण्यांमधील एका शिलालेखात 'चेमुल' येथील एका सुवर्णकाराने (सोनाराने) आणि त्याच्या कुटुंबाने लेण्यासाठी मोठे दान दिल्याची नोंद आहे. यावरून तत्कालीन चौल गावातील लोकांची आर्थिक सुबत्ता, तेथील प्रगत कारागिरी आणि त्यांची सामाजिक व धार्मिक बांधिलकी दिसून येते. या व्यापाऱ्यांनी लेण्यांमध्ये पाण्याची टाकी खोदणे, विश्रामगृहे बांधणे आणि प्रवाशांच्या निवासाची व्यवस्था करणे यांसारखी अनेक समाजोपयोगी कामे स्वखर्चाने केली होती.
सातवाहन काळातील चौल गावातील सामाजिक जीवनही अत्यंत प्रगत आणि बहुसांस्कृतिक असावे. जगभरातील व्यापारी येथे येत असल्याने वेगवेगळ्या भाषा, संस्कृती आणि चालीरीती यांचा अनोखा संगम येथे पाहायला मिळत असावा. रोमन आणि ग्रीक व्यापाऱ्यांच्या दीर्घकालीन वास्तव्यामुळे त्यांच्या जीवनशैलीचा आणि कलाकुसरीचा काहीसा प्रभाव स्थानिक समाजावरही पडला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. इथले बाजारपेठांचे रस्ते नेहमीच गजबजलेले असायचे, जिथे विविध देशांतील नाण्यांचा आणि वस्तूंचा मुक्त विनिमय चालत असे. जहाज बांधणीचा आणि डागडुजीचा एक मोठा उद्योग चौलमध्ये त्याकाळी विकसित झाला होता, ज्यामध्ये स्थानिक कोळी आणि आगरी समाजातील कसलेल्या दर्यावर्दींची मोठी भूमिका होती.
काळाच्या ओघात सातवाहन साम्राज्याचा अस्त झाला आणि नंतरच्या काळात शिलाहार, यादव, बहमनी आणि शेवटी पोर्तुगीज अशा अनेक राजवटी चौलने पाहिल्या. प्रत्येक राजवटीत चौलचे व्यापारी महत्त्व टिकून राहिले. परंतु चौलच्या या प्रदीर्घ आंतरराष्ट्रीय ओळखीचा आणि वैभवशाली सागरी व्यापारी परंपरेचा खरा आणि भक्कम पाया सातवाहन काळातच रचला गेला होता. आज चौलमध्ये फेरफटका मारताना जरी आपल्याला त्या प्राचीन बंदराच्या खाणाखुणा थेट नजरेस पडत नसल्या, तरी इतिहासकारांच्या आणि पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांच्या उत्खननात सापडलेली सातवाहनकालीन नाणी, परदेशी खापरी (अॅम्फोरा), आणि विटांचे अवशेष हे सर्व आपल्याला त्या दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या 'सिम्युल्ला'च्या सुवर्णकाळाची साक्ष देतात. प्राचीन महाराष्ट्राच्या अफाट सागरी सामर्थ्याचे आणि सातवाहनांच्या जागतिक आर्थिक दूरदृष्टीचे चौल हे एक अत्यंत अभिमानास्पद आणि कधीही न विसरता येणारे असे ऐतिहासिक स्मारक आहे.
संदर्भ ग्रंथ, लेख आणि संकेतस्थळांची सूची:
१. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक डॉ. श. गो. कोलारकर. या ग्रंथामध्ये प्राचीन महाराष्ट्रातील बंदरे, सागरी मार्ग आणि सातवाहनांच्या अर्थव्यवस्थेवर सविस्तर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
२. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी. कान्हेरी आणि इतर लेण्यांमधील शिलालेखांमध्ये आलेले चौल (चेमुल) गावाचे आणि व्यापाऱ्यांचे संदर्भ या ग्रंथात स्पष्टपणे वाचायला मिळतात.
३. महाराष्ट्राचा इतिहास: प्राचीन काळ (खंड १) - संपादक डॉ. अ. रा. कुलकर्णी आणि डॉ. ग. ह. खरे. या ग्रंथात सातवाहनकालीन व्यापार आणि रोमन साम्राज्यासोबतच्या व्यापारी संबंधांची विस्तृत माहिती दिलेली आहे.
४. द पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रीयन सी (The Periplus of the Erythraean Sea) हा पहिल्या शतकातील प्राचीन ग्रीक दस्तऐवज, ज्यामध्ये 'सिम्युल्ला' या नावाने चौल बंदराचे भौगोलिक आणि व्यापारी महत्त्व अत्यंत अचूकपणे वर्णन केले आहे.
५. महाराष्ट्र शासनाच्या दर्शनिका विभागाची (गॅझेटिअर) अधिकृत वेबसाईट. या वेबसाईटवरील कुलाबा (रायगड) जिल्ह्याच्या दर्शनिकेमध्ये प्राचीन इतिहासाच्या अंतर्गत चौल (चंपावती/चेमुल) गावाचा सविस्तर ऐतिहासिक संदर्भ आणि माहिती उपलब्ध आहे.