अकोला जिल्ह्यातील मूर्तीजापूर तालुक्यात असलेल्या माना (Mana) या ऐतिहासिक गावातील श्री रामकृष्ण मंदिर आणि तेथील विशेष कृष्ण मूर्ती अत्यंत प्रसिद्ध आहेत. या क्षेत्राबद्दलची महत्त्वाची आणि रंजक माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. माना गावचा इतिहास आणि आख्यायिका
प्राचीन पार्श्वभूमी: लोकआख्यायिकेनुसार, राजा बब्रूवाहन याने वसवलेले 'माणिपूर' म्हणजेच आजचे 'माना' गाव होय. हे गाव उमा नदीच्या तीरावर वसलेले आहे.
महान संतांचे पाय: या ऐतिहासिक गावाला राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज, संत गाडगेबाबा, संत पाचलेगावकर आणि शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांसारख्या थोर व्यक्तिमत्त्वांनी भेटी दिल्या आहेत.
२. श्रीकृष्ण आणि श्रीराम मूर्तींचे अनोखे वैशिष्ट्य
मुकुटांऐवजी फेटा: या मंदिराचे सर्वात मोठे आणि आगळेवेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील श्रीकृष्ण आणि श्रीराम यांच्या मूर्तींवर पारंपरिक मुकुटांऐवजी पारंपरिक पगडी परिधान कारण्यात आलेले आहेत. अशा प्रकारची पगडी घातलेली रूपे खूप दुर्मिळ मानली जातात.
कोरीव काम: काळ्या पाषाणातील या मूर्तींवर अत्यंत सुंदर आणि बारीक कोरीवकाम पाहायला मिळते. १९३५ च्या सुमारास येथील गढीजवळ प्रभू रामचंद्रांची मूर्ती सापडली होती, अशी माहिती मिळते.
३. मूर्तींचा शोध आणि इतिहास
या मंदिरात असलेल्या मुख्य मूर्ती जमिनीतून उत्खननादरम्यान वेगवेगळ्या काळात सापडलेल्या आहेत:
श्रीराम मूर्ती (१९३५): गावातील एका जुन्या गढीवजा किल्ल्याजवळ ३ जुलै १९३५ रोजी प्रभू रामचंद्रांची अत्यंत देखणी मूर्ती सापडली.
श्रीकृष्ण मूर्ती (१९५१): ८ मे १९५१ रोजी गावातील एका शेतकऱ्याला शेत नांगरताना ही विलोभनीय श्रीकृष्णाची मूर्ती सापडली.
४. मंदिराची रचना आणि इतर देवस्थाने
गावाच्या मध्यवर्ती भागात सर्वबाजूंनी तटबंदी असलेले हे मंदिर वसलेले आहे. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात श्रीकृष्ण मूर्तीसोबतच डावीकडे संगमरवरी वज्रपीठावर श्रीरामाची मूर्ती आहे. याच परिसरात डावीकडे अखंड काळ्या पाषाणातील विष्णूची भव्य मूर्ती आहे, ज्यांच्या हातात शंख, चक्र आणि गदा कोरलेली आहे. याशिवाय संत गजानन महाराज, गणेशजी आणि संत ज्ञानेश्वर-तुकाराम महाराजांच्या पादुका येथे आहेत.
५. साजरे केले जाणारे उत्सव
मंदिरात दररोज काकडआरती, हरिपाठ आणि आरतीचे नियम पाळले जातात. रामनवमी आणि गोकुळाष्टमी (कृष्णजन्माष्टमी) हे येथील मुख्य उत्सव आहेत. रामनवमीच्या निमित्ताने येथे ७ दिवसांचा भव्य भागवत सप्ताह आयोजित केला जातो, ज्यासाठी विदर्भातून अनेक भाविक येतात.
६. माना गावचे पुरातत्वीय महत्त्व
प्राचीन अवशेष: माना हे गाव केवळ या मंदिरापुरते मर्यादित नसून, पुरातत्व विभागाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे. येथे अनेक प्राचीन विहिरी, बारव (पायऱ्यांच्या विहिरी) आणि जुन्या काळातील गढीचे अवशेष पाहायला मिळतात.
सांस्कृतिक वारसा: इतिहासकारांच्या मते, हे गाव प्राचीन व्यापारी मार्गावर असल्याने या भागाला पूर्वी मोठी व्यापारी आणि सांस्कृतिक प्रतिष्ठा होती.
विशेष नोंद: ऐतिहासिक दृष्ट्या हे गाव अत्यंत समृद्ध असून, काही काळापूर्वी येथे उत्खनन करताना २२ वे जैन तीर्थंकर भगवान नेमिनाथ यांची देखील एक प्राचीन मूर्ती सापडली आहे.
७. भौगोलिक स्थान आणि कसे पोहोचावे?
रेल्वे मार्ग: माना हे स्वतः एक रेल्वे स्टेशन आहे, जे हावडा-नागपूर-मुंबई मुख्य रेल्वे मार्गावर (बडनेरा ते भुसावळ दरम्यान) येते. अनेक पॅसेंजर आणि मेमू ट्रेन्स येथे थांबतात.
रस्ता मार्ग: हे गाव अकोला-अमरावती राष्ट्रीय महामार्गापासून (NH-53) अगदी जवळ आहे.
अकोल्यापासून अंतर: साधारण ३० ते ३५ किमी.
मूर्तीजापूरपासून अंतर: साधारण १५ किमी.
जवळचे विमानतळ: नागपूर (साधारण २२० किमी) किंवा अमरावती (बेलोरा विमानतळ).
